Арван есдүгээр зууны эхэн үед Өмнөд Хятадын тэнгисийг бараг бүхэлд нь хяналтдаа авч байсан Улаан далбаат флот хэмээх далайн дээрэмчдийн нэгдэл түүхэнд хамгийн хүчирхэгт тооцогддог байна. Тухайн үед энэ флотын хүч зарим улсын тэнгисийн цэргээс ч илүү байсан гэж судлаачид үздэг.

Улаан далбаат флот нь олон жижиг дээрэмчдийн бүлгүүд нэгдэн байгуулагдсан том холбоо байжээ. Тэдний мэдэлд хэдэн зуун хөлөг онгоц, хэдэн арван мянган далайн дээрэмчин байсан бөгөөд Өмнөд Хятадын тэнгисийн худалдааны замыг хянаж, худалдааны хөлөг онгоцноос татвар авч байв. Хятад, Вьетнам, Тайвань, Макао орчмын усан замыг тэдний зөвшөөрөлгүйгээр ашиглахад бэрх болсон байна.

Энэхүү флотын хамгийн онцлог нь эмэгтэй удирдагчтай байсан явдал юм. Чин Ши хэмээх эмэгтэй нөхрийнхөө нас барсны дараа флотыг удирдаж, бүх далайн дээрэмчдийн бүлгийг нэгтгэж чадсан байна. Тэрбээр маш хатуу дүрэм тогтоож, тушаал зөрчсөн, олз нууцалсан, сахилга бат алдагдуулсан тохиолдолд хатуу шийтгэл оногдуулдаг байжээ. Энэ нь флотын зохион байгуулалтыг сайжруулж, хүчийг нь улам нэмэгдүүлсэн гэж үздэг.

Хятадын эзэнт гүрэн болон бусад орны тэнгисийн хүчин Улаан далбаат флотыг дарахаар хэд хэдэн удаа оролдсон ч амжилт олоогүй байна. Эцэст нь Хятадын эрх баригчид тэдэнтэй хэлэлцээр хийж, өршөөл үзүүлэхээр тохиролцсон байдаг. Ингэснээр Улаан далбаат флотын удирдагч Чин Ши олз хөрөнгөө хадгалан тайван амьдралд шилжсэн нь түүхэнд ховор тохиолдолд тооцогддог.

Судлаачдын үзэж буйгаар Улаан далбаат флот нь далайн дээрэмчдийн түүхэнд хамгийн том, хамгийн зохион байгуулалттай хүч байсан бөгөөд тухайн үед Өмнөд Хятадын тэнгисийн худалдаа, тээврийн аюулгүй байдалд ихээхэн нөлөө үзүүлж байжээ.

АНУ-д “No Kings” буюу “Хаангүй улс” уриатай жагсаалууд өнгөрсөн амралтын өдрүүдэд улс даяар өрнөж, олон сая хүн оролцсон талаар олон улсын хэвлэлүүд мэдээллээ.

Мэдээллээр гуравдугаар сарын 28-нд АНУ-ын бүх 50 мужид 3,300 гаруй жагсаал зохион байгуулагдаж, нийт 8 сая орчим хүн оролцсон нь сүүлийн жилүүдийн хамгийн том эсэргүүцлийн хөдөлгөөнүүдийн нэг болсон гэж зохион байгуулагчид мэдэгджээ.

Жагсаалууд Нью-Йорк, Вашингтон, Чикаго, Миннеаполис, Лос-Анжелес зэрэг томоохон хотуудад өргөн хүрээнд болсон байна. Мөн АНУ-аас гадна Парис, Сидней зэрэг хотуудад дэмжих жагсаал зохион байгуулагдсан талаар мэдээлжээ.

Жагсагчид АНУ-ын Ерөнхийлөгч Дональд Трампын бодлого, гадаад бодлого, Ирантай холбоотой хурцадмал байдал, цагаачлалын бодлого, амьжиргааны өртгийн өсөлтийг эсэргүүцсэн уриа барьсан байна.

Зарим хотуудад жагсаал тайван болсон бол Портланд, Лос-Анжелес, Даллас зэрэг хотод жагсагчид болон цагдаа нарын хооронд мөргөлдөөн гарсан тухай мэдээлжээ.

“No Kings” хөдөлгөөн нь 2025 онд эхэлсэн бөгөөд

• 2025 оны зургаадугаар сар — 5 сая орчим оролцогч
• 2025 оны аравдугаар сар — 7 сая орчим оролцогч
• 2026 оны гуравдугаар сар — 8 сая орчим оролцогч болсноор улам өргөжиж буй улс төрийн эсэргүүцлийн хөдөлгөөн болж байна.

Шинжээчдийн үзэж буйгаар энэхүү жагсаал нь АНУ-ын дотоод улс төрийн хуваагдал нэмэгдэж буйг харуулж байгаа бөгөөд цаашдын улс төрийн нөхцөл байдалд нөлөөлж болзошгүй гэж үзэж байна.

Персийн буланд орших Ормузын хоолой нь дэлхийн хамгийн стратегийн чухал далайн гарцуудын нэг юм. Дэлхийн газрын тосны нийлүүлэлтийн ойролцоогоор тавны нэг нь энэ хоолойгоор дамжин тээвэрлэгддэг. Тиймээс энд үүссэн аливаа хурцадмал байдал дэлхийн эрчим хүчний зах зээлд шууд нөлөөлдөг.

Түүхэнд Ормузын хоолой бүрэн хаагдсан тохиолдол байхгүй боловч хаагдах аюул үүссэн, тээвэрлэлтийн хөдөлгөөн саатсан хэд хэдэн ноцтой үе бий.

1980–1988 онд болсон Иран-Иракийн дайны үеэр Ормузын хоолой хамгийн их эрсдэлд орсон гэж үздэг. Дайны сүүлийн жилүүдэд хоёр тал нефть тээвэрлэгч танкерууд руу довтолж эхэлсэн бөгөөд 1984–1988 оны хооронд 400 гаруй хөлөг онгоц халдлагад өртсөн байна. Энэ үеийг түүхэнд “Танкерын дайн” гэж нэрлэдэг. Далайн тээврийн аюулгүй байдалд заналхийлэл нэмэгдсэн тул АНУ Персийн буланд цэргийн ажиллагаа явуулж, нефть тээвэрлэгчдийг хамгаалж эхэлсэн байдаг.

2011–2012 онд Иранд тавьсан олон улсын хориг арга хэмжээтэй холбоотойгоор Ормузын хоолой дахин анхаарлын төвд оржээ. Иран хоолойг хаах боломжтой гэж анхааруулж, цэргийн сургуулилалт явуулсан нь дэлхийн нефтийн зах зээлд тодорхойгүй байдал үүсгэж, нефтийн үнэ огцом өсөхөд нөлөөлсөн юм. Гэвч хоолой бүрэн хаагдаагүй ч эрсдэл бодитоор нэмэгдсэн үе байв.

2019 онд Персийн буланд хэд хэдэн нефть тээвэрлэгч хөлөг онгоц халдлагад өртсөн нь Ормузын хоолойн аюулгүй байдлыг дахин анхаарал татахад хүргэсэн. Зарим тээвэрлэгч чиглэлээ өөрчилж, даатгалын үнэ өссөнөөр нефтийн зах зээлд савлагаа үүсч байв.

Мөн 2020 онд АНУ Ираны генерал Касем Солеймани-г устгасны дараа бүс нутгийн хурцадмал байдал дахин нэмэгдэж, Ормузын хоолой хаагдах эрсдэл дахин яригдаж эхэлсэн. Энэ үед нефтийн үнэ богино хугацаанд огцом өссөн байна.

Шинжээчдийн үзэж буйгаар Ормузын хоолой бүрэн хаагдах тохиолдолд дэлхийн нефтийн нийлүүлэлтэд шууд нөлөөлж, эрчим хүчний зах зээлд хүчтэй савлагаа үүсэх эрсдэлтэй. Иймээс Ормузын хоолойг дэлхийн эрчим хүчний “амин судас” гэж нэрлэдэг.

Ойрхи Дорнод дахь өнөөгийн хурцадмал нөхцөл байдлын үед Ормузын хоолойн аюулгүй байдал дахин олон улсын анхаарлын төвд орж, түүхэн өмнөх үйл явдлуудтай харьцуулах нь нэмэгдэж байна.