Хэн юу хэлэв...
ОМИС-ийн УАУ-ы тэнхмийн ахлах багш, АУ-ы магистр Д.Отгонбаатар: Сайхан цаг ирж байна, бидэнд дэлхийд гарах боломж нээлттэй болчихлоо
Энэ удаа бид Оточ Манрамба Их Сургуулийн Уламжлалт анагаах ухааны тэнхмийн ахлах багш, Анагаах ухааны магистр Д.Отгонбаатарт урилга илгээж, түүний ажлын гараа, уламжлалт анагаах ухааны боловсрол, хөгжил, өнөөгийн чиг хандлага болон ирээдүйн талаар ярилцлаа.
ШУТИС-ИЙН ИНЖЕНЕРИЙН АНГИА ОМИС-ИЙН ХҮНИЙ ИХ ЭМЧИЙН АНГИАР СОЛЬЧИХСОН
Урилга хүлээн авсан танд баярлалаа. ОМИС-иар “овоглох” болсон тэр цаг хугацаа хэзээ вэ?
Би Булган аймгийн Булган сумын I арван жилийг одоогоос хориод жилийн өмнө төгссөн. Тэр үед уламжлалт анагаах ухааны тухай ойлголт өнөөдрийнх шиг түгээмэл байсангүй. Манай аймагт гэхэд л ганц нэг тан барьдаг маарамба байсан болов уу. Хүмүүс тэдэнд очиж үзүүлдэг, харин бидний хувьд хэрэглэгчийн түвшний л мэдлэгтэй байлаа.
Эгч маань Хамба багшийн шавь, тогтмол үзүүлж тан барина. Тийм болохоор би Манба Дацангийн тухай бага сага гадарлана аа. Дунд сургуулиа төгссөн тэр хавар ШУТИС-д инженерийн ангийг сонгочихсон байлаа. Намар нь хичээлдээ ороход бэлэн. Тэгтэл нэг л өдөр бүх зүйл өөрөөр эргэсэн. Эгч хотоос ирэхдээ сургуулийн танилцуулга брошур авчирсан юм. Нимгэхээн тэр брошурыг уншиж дуусахдаа л Оточ Манрамба дээд сургуулийг сонгочихсон. /инээв/
ШУТИС-д анги авчихсан байдаг, тийм ээ?
Тийм ээ, барилгын дулаан агаар сэлгэлтийн инженерийн ангийн хуваарь авчихсан байлаа. Гэхдээ эргэлзээгүй ээ. Ингээд эгчтэйгээ Хамба багштай ирж уулзаад, 2007 оны намар оюутан болсон. Тухайн үед дэмжиж, итгэл өгсөн аав ээж, ах эгч, тосон авсан багш нартаа ямагт талархдаг. Амьдралын сайхан мөчүүд байгаа юм.
Тэр өдөр сэтгэлд тод үлдсэн байх даа. Ямар орчин тосч авсан бэ?
Одоогийн эмнэлэг, сургуулийн байр хараахан баригдаагүй байсан үе. Харин лам нар хийддээ ном хурна. Бид Манба Дацан хийдийн баруун, зүүн ангид хичээллэнэ. Завсарлага болохоор олон цагаан халадтай оюутнууд гарч ирнэ. Ер нь их өвөрмөц, өмнө нь огт харж байгаагүй орчин угтсан. Тэр нь ч надад их таалагдсан.

Булганд нутаг орондоо нэртэй хэн гэгч маарамбууд байсан юм бол оо?
Булган бол хуучны хүрээ хийд, маарамбуудаараа алдартай нутаг. Түүхэн эх сурвалжуудыг харахад 1585 онд анхны Манба дацан одоогийн Булган аймгийн Хутаг-Өндөр сумын нутаг дэвсгэрт байгуулагдан үйл ажиллагаа явуулж байсны гэрч болсон туурь нь өнөө хэр үлдсэн байдаг. Он цагийн уртад нутаг орондоо нэртэй явсан маарамбуудын үргэлжлэлээс жишээ татвал Лхагважав маарамбыг дурдаж болно. Түүнчлэн маарамбын дамжаа бариагүй ч өвдсөн, зовсонд эмчилгээ үйлчилгээ үзүүлж, тус дэм болж явсаар олны дунд маарамба хэмээн авгайлан дуудагддаг хүн олон бий.
Ахиад оюутан цаг руу буцъя. Оюутны дурсамж залуу насны хамгийн нандин үе байдаг. Дурсамж их бий биз?
Зөндөө, зөндөө. Бид сургуулиа төгсөөд 10 гаруй жил өнгөрчээ. Гэсэн ч жил бүр уулздаг сайхан уламжлалтай. Тэр тоолонд дурсамжийн тухай яриа дундрахгүй. Ярианы 70 хувь оюутан цагийн дурсамж байдаг шүү. Ер нь ОМИС-ийн оюутнууд суралцах зургаан жилийн хугацаанд их олон дурсамж бүтээдэг гэж боддог юм. Энэ нь сургуулийн онцлогтой холбоотой. Хичээлээс гадна курс бүртээ дадлагад гардаг. Жишээ нь, нэгдүгээр курсээ төгсөөд ургамлын хээрийн дадлагад явдаг. Долоо хоног үргэлжлэх энэ дадлага бас л хөгжилтэй шүү дээ. Нэг анги болох, нэг санаа чигтэй болох, илүү ойр дотно нөхөрлөх гээд л. Хээр нэг тогооноос хоол идэх, бороо хур орвол хуурай хувцас, оймсоо бусдадаа өгөх, үүргэвчин дэх амттанаа хуваалцах, байгалийн шалгуурыг хамтдаа давах нь магадгүй заримд нь хэцүү санагдах ч хожим хамгийн сайхан дурсамж болон үлддэг. Энэ бүхэн биднийг нэгэн ахан дүүс болгодог. Цаашлаад асар богино хугацаанд амьдрах ухаанд хүртэл суралцаад ирнэ гээч.
Танай анги хэдүүлээ юм бэ?
Нэгдүгээр курст зуугаад хүүхэд элсэн орж байлаа. Үүнээс 36-уулаа төгссөн.
Гуравны нэг нь л үлджээ. Амаргүй болоод шантардаг гэж ойлгож болох уу?
Үнэндээ сургуулийн шалгуур өндөр л дөө. Гэхдээ энд олон шалтгаан бий. Хичээлийн ачаалал их болохоор залхуурвал хасагдана. Багш нарын хувьд оюутнуудынхаа араас маш их хөөцөлддөг. Зүгээр суулгаж цаг нөхцөөхийг хүсдэггүй. Нэгдүгээр курст орсон эхний өдрөөс л хичээл хийхийг шаарддаг. Тэр бүрт сууж, ачаалал авч сураагүй хүүхдүүд шантрах нь бий. Харин бие дааж суралцах дадалтай хүүхдүүдэд төвөггүй суралцаад л явчихдаг. Нөгөө талаас үнэхээр суралцах боломжгүй болоод сургуулиас гарах тохиолдол байна аа.
Ангийн багш нь хэн байсан юм бэ?
Манай ангийн багш С.Энхтуяа байсан юм. Нэгдүгээр курст төвөд хэлний хичээл заадаг байлаа. Түүнээс хойш өнөөдрийг хүртэл багштайгаа ажиллаж байна. Хааяа зэмлүүлнэ, хааяа магтуулна гээд хамтдаа зүтгээд л явна. Ер нь манай үе үеийн төгсөгчид яг энэ жишгээр багш нартайгаа хамтран ажиллаж, суралцаж, өсөн дэвждэг сайхан залгамж холбоотой. Үүнийг ч сургуулийнхаа нэг давуу тал гэж хардаг.
БИ ТУРШЛАГА ХУРИМТЛУУЛЖ ЯВАА ЗАЛУУ БАГШ
Төвөд хэл заадаг байсан нь байх ээ. Төвөд бол ОМИС-ийн брэнд гэлцдэг.
Тийм ээ, Монгол Улсын хэмжээнд төвөд хэлийг мэргэжлийн түвшинд, анагаах ухааны үндсэн эх сурвалжаас нь, хуучны маарамбуудын баримталж ирсэн дэг жаяг, Манба дацангуудын сургалтын арга барилаар зааж сургадаг газар бараг байхгүй. Энэ нь зөвхөн Монголд биш, дэлхийн хэмжээнд ч нэг, хоёрхон байдаг байх шүү. Тэр утгаараа энэ бол хаана ч давтагдашгүй давуу тал мөн. Яахав төвөд хэл гээд ярихаар мушгих хүмүүстэй таардаг л юм. Тэд “лам болох гээд байгаа юм уу” гээд эхэлдэг. Үгүй шүү дээ. Жишээ нь, өрнийн анагаах ухаан суралцаж байгаа хүмүүс латин, англи, орос хэл үздэгтэй адил мэргэжлийн хэл гэсэн үг. Уламжлалт анагаах ухаанд суралцаж байгаа хүн бүр өөрийн мэргэжлийн хэлийг сурч байгаа хэрэг. УАУ-ы сор эрдэмтдийн үнэт бүтээлүүд бүгд төвөд хэл дээр бичигдэж үлдсэн байна. Тэр бүгдийг эх хэл, эх сурвалжаас нь уншиж судлах боломж бүрдэж байна аа л гэсэн үг.

Өөрөөр тайлбарлая. Жишээ нь би төвөд хэл дээрх нэг эх сурвалжийг орчуулъя гэж бодъё. Тухайн эх сурвалжийн утга агуулгыг бүрэн, яг зөвөөр гаргаж чадсан эсэх нь эргэлзээтэй л дээ. Орчуулгын явцад “би үүнийг ингэж ойлгосон” гэсэн өөрийн тайлбар орвол анхны утгаас зөрөх, буруу ойлголт нэмэгдэх эрсдэлтэй. Хоёрт, төвөд хэл дээрх эх сурвалжууд, ялангуяа “Дөрвөн үндэс” зэрэг бүтээлүүдэд өмнөх бүлгийн утга, агуулга нь дараагийн бүлгүүдтэйгээ уялдсан, томьёоллын шинжтэй, маш нарийн бүтэцтэйгээр бичигдсэн байдаг. Тиймээс зөвхөн орчуулга дээр тулгуурлан сургалт явуулна гэвэл утга агуулгыг гажуудуулах, мухардах эрсдэлтэй. Ийм төрлийн бүтээлийг бүрэн ойлгохын тулд төвөд хэлийг сурч, үгийн сонголт, бичлэгийн ялгааг хүртэл нарийн ойлгож байж дундаас нь гүн ухааны утга гаргаж авдаг. Энэ нь төвөд эх сурвалжтай ажилладаг хүмүүсийн маш сайн ойлгодог зүйл. Төвөд хэл сурах эсэх нь хувь хүний сонголт ч энэ хэлээр дамжуулан эх сурвалжаас нь шууд уншиж судлах боломж нээгдэж байгаа нь давуу тал юм. Энэ боломжийг олгож, мэргэжлийн хэлний түвшинд сургаж байгаа Оточ Манрамба сургуулийн хувьд оюутан залууст үнэхээр том дэмжлэг үзүүлж байгаа хэрэг гэж хардаг шүү.
Ажил мэргэжлийнхээ хувьд “өөрийгөө олсон” мэт мэдэрсэн үе тань хэзээ вэ?
Бид ОМИС-ийн 2013 оны төгсөгчид байгаа юм. Дээд сургуулийн анхны зургаан жилийн төгсөгчид л дөө. Үүнээс нэг жилийн өмнө буюу тавдугаар курс төгсдөг хавар сургуулийн захирал Г.Одонцэцэг багш маань дуудаж уулзсан. Товчхондоо сургуульдаа багшлах урилга өгсөн гэж болно. Миний хувьд 3,4-р курстээ л багшаар ажиллана гэж бодож байсан болохоор дуртайяа хүлээн авсан. Ингээд бидний хэдэн хөвгүүд зургадугаар курстээ туслах багшийн ажлаа эхлүүлж байлаа. Хичээлээ хийнэ. Хажуугаар нь багш нараа дагалдана. Тэр хавар сургуулийнхаа шилдэг төгсөгч болж, Тайвань улс руу магистрын сургалтанд үнэгүй суралцах эрхийн эзнээр шалгарсан сайхан боломж тохиосон юм. Ингээд суралцаж ирээд 2015 оны намраас албан ёсоор багшлах гараагаа эхэлж байжээ. Мэдээж залуу багшийн хувьд хүндрэлтэй зүйл гарна. Тухайн үед 2 цагийн лекцийг 2 өдөр сууж бэлдэх жишээний. Мэдлэг боловсролын дутуу байдал үүснэ. Гэхдээ тэрийг хичээл зүтгэлээр л нөхнө. Ингээд 3,4 дэх жилээс өөрийн гараар бичсэн бүрэн конспекттой ч болж, оюутнуудын өмнө тайлбар ном харахгүйгээр хичээл ордог болсон. Тэр үед аятайхан болмоор ч юм шиг санагдаж, илүү сайжрах юм сан гэсэн бодол төрж байлаа. Одоо тэр үеэ бодвол 11,12 жил багшилжээ. Гэхдээ би бол туршлага хуримтлуулж яваа залуу багш. Бидний түвшинд тэр тусмаа боловсролын салбарт ажиллаж байгаа хүнд омог үүсгэж болохгүй. Багш гэх алдарт хүрэх тухай асуудал магадгүй 25-30 жилийн дараа л сая нэг ирдэг болов уу.
Таны шавь нар дотор тэтгэвэртээ гараад суралцаж буй оюутнууд бий. Хүмүүс бодохдоо нас ахихаар сурах өнгөрлөө гэж боддог. Энэ тал дээр юу гэж боддог вэ?
Оточ Манрамба их сургуульд нас насныхан суралцдаг. Ахмад нь 50,60 гарчихсан оюутнууд байна. Нийгмийн харилцаанд ороод, ажил хөдөлмөр эрхлээд өөрийгөө олчихсон хүмүүс ирдэг учраас сурах арга барилаа амархан олдог санагддаг юм. Мэдээж залуусыг бодвол цээжлэх хурд гүйцэхгүй ч агуулгын хүрээнд маш сайн ойлгодог. Хичээн суралцдаг учраас онцчуудын тоонд л явна шүү дээ. Ер нь оюутнууд маань наснаас үл хамааран бие биедээ их нөлөөтэй. Харилцааны олон эерэг нөлөө үзүүлдэг учраас бид ахмадууддаа хайртай.
10 жилийн өмнөх, өнөөдрийн GenZ нарын хооронд ялгаа их үү?
Асар их ялгаатай болсон. 10 жилийн циклээр хэмжигдэхгүй, бүр 2–3 жилийн дотор л өөрчлөлт мэдрэгддэг. Мэдээж бүгд тийм биш гэдгийг эхлээд дурдъя. Ажиглахад сууж сурах дадал сул болсон. Дунд сургуульд 40 минутын хичээлд сууж хэвшсэн хүүхэд 1–1.5 цагийн лекц дээр түүртэхгүй л дээ. Харин сууж сураагүй бол анхаарал төвлөрөл сул, түүнийг дагаад хичээл хүлээж авах чадвар ч буурдаг. Хоёрдугаарт, багшийн өгсөн үүрэг даалгаврыг биелүүлэх, тавьсан шаардлагыг хүлээн авч хэрэгжүүлэх чадвар сулрах хандлагатай болж гэж хардаг. Аргагүй энд нийгмийн орчин нөлөөлж байна. Үнэндээ залууст сатаарах зүйл их болжээ. Гэхдээ манай сургуулийн бас нэг онцлог байна. Нэг, хоёрдугаар курстээ номыг нь сураад ирэхээр “номхон” нь хүртэл дагаад ирдэг. Товчхондоо ном нь хүнийг засдаг. Энэ тухай “Дөрвөн үндэс”-т тодорхой заадаг. Яваандаа анги ахих тусам өөрчлөгдөж, бүүр сургуульдаа илүү хайртай болдог.
ТӨГСӨГЧДИЙН 30-40 ХУВЬ НЬ ТОМ, ЖИЖИГ ХУВИЙН ЭМНЭЛЭГТЭЙ БОЛСОН БАЙНА
Шавь нар нь олон газар ажиллаж байна уу?
Энэ хугацаанд 2019, 2023 онд хоёр ангийн багшаар ажиллаж төгсгөсөн байна. Мөн хичээл орсон шавь нар нэмэгдэнэ. Төгсөгчид маань Монгол Улсын дөрвөн зүг, найман зовхисоос гадна тив, дэлхий рүү хүртэл гарч ажиллаж байна. Өнөөдөр хөдөө орон нутагт ажиллаж байгаа уламжлалт анагаах ухааны эмч нар маань салбарынхаа нэр хүндийг өндөрт өргөж яваа улс. Үүнийг үйлчлүүлэгчдийн сэтгэл ханамж, үнэлгээнээс ч харж болдог. Уламжлалтын эмч нарын нэг онцлог нь харилцаа, хандлага өөр байдаг. Нөгөөтэйгүүр, хүндээ заавал хүрч үйлчилдэг зарчимтай. Энэ нь зөвхөн эмчилгээ бус, судас барихаас эхлээд өдөр тутмын амьдралын зөвлөгөө хүртэл үргэлжилдэг. Би хичээл дээрээ байнга хэлдэг нэг зүйл бий. Түүхэнд тэмдэглэгдсэн 250 гаруй том, жижиг манба дацангууд болон тэнд ажиллаж байсан оточ маарамбууд тухайн хошуу нутагтаа өрхийн эмнэлгийн үүргийг гүйцэтгэж ирсэн байдаг гэж хэлдэг юм. Тэд тухайн хошууны айл өрх бүрийн эрүүл мэндийг хамгаалах үүрэгтэй байж. Өнөөдрийн хэллэгээр бол “өрхийн эмч” гэсэн ойлголттой дүйцнэ. Хамгийн ойроос нь ажиглаж, танай өвөө, эмээд ямар зовуурь байсан, танд ч мөн адил ажиглагдаж байна, таны хүүхдүүдэд ч илрэх боломжтой гэх мэтээр удмын түвшинд нь зөвлөгөө өгдөг байсан нь үнэхээр гайхамшигтай байгаа биз. Энэ бол уламжлалт анагаах ухааны эмч нарын онцгой мэдлэг, арга барил юм.

Төгсөгчид хувийн эмнэлгээ байгуулан ажиллах нь их юм аа, тийм ээ.
Энэ бас л манай сургуулийн төгсөгчдийн давуу тал гэх юм уу нэг онцлог гэж болно. Төгсөгчдийн 30,40 хувь нь том, жижиг хувийн эмнэлэгтэй болсон байна. Эндээс сургуулийн олгож байгаа мэдлэг, чадварын үр дүн харагддаг гэж боддог. Нэмээд итгэл байна. Өөрийн сурсан мэдлэг чадамжинд итгэх итгэл, номондоо итгэх итгэл дүүрэн байгаа нь мэргэжлээрээ ажиллах дадлыг суулгадаг юм болов уу. Төгсөгчид маань зоригтой байна. Үнэндээ олон жил ажилласан эмчид ч зориг дутах үе гардаг шүү дээ. Гэтэл шантралгүй эмнэлгээ нээгээд мэргэжлээрээ ажиллаж байна гэдэг манай эмч нарын чадамж юм. Үүнийг тэд оюутан байхдаа суралцдаг. Ярианы эхэнд хэлсэн дээ. Дурсамж бүтээх олон дадлагын тухай. Дадлагын явцад тэр чадамжийг олж авдаг.

Өрхийн эмнэлгийн ярианаас үүдээд асууя гэж бодлоо. Монголчууд бидний хувьд эрүүл мэндийн тал дээр ямар алдаа түгээмэл харагддаг вэ?
Монголчуудын дунд олон төрлийн өвчлөл нэмэгдэж байна. Тухайлбал, эрчүүдийн дунд элэг, цөс, ходоод, даралт ихсэх, цус харвалт, зүрхний шигдээс зэрэг өвчлөлүүд элбэг тохиолдож байна. Товчхондоо, муу цусны гэмээс үүдэлтэй дотрын эмгэгүүд давамгайлж байна гэж хэлж болно. Эдгээрт уламжлалт анагаах ухаанд үр дүнтэй олон эмчилгээний хувилбар бий. Энэчлэн хэд хэдэн төрлийн өвчин тэргүүлэх болсон нь бидний монгол ахуй, соёлын амьдралын хэв маягаасаа холдсонтой холбоотой гэж хардаг. Өнөөдөр хооллолт, хувцаслалтын соёл, амьдралын хэв маяг өөрчлөгдчихсөн. Суурин амьдралаар амьдрах болсноор хооллолт маань хүртэл ондоо болчихлоо. Импортоор маш олон төрлийн хүнсний бүтээгдэхүүнүүд орж ирж байна. Үүнийг тодорхой хэмжээнд шийдэж чадвал эрүүл мэндийн олон асуудал дагаад өөрчлөгдөх боломжтой. Ер нь уламжлалтын эмч нар бол нийгмийн эрүүл мэндийн тал дээр маш том бодлого боловсруулагчид байдаг, өнгөрсөн цаг үеийн туршид. Үүнийг өдөр тутмын амьдрал дахь хэллэг, зан үйлээс ч харж болно. “Хий хуй ихэслээ”, “хуушуураар төөнө”, “шар хөөрлөө” гэлцдэг. Ард түмэн хий,шар, бадганы тухай нарийн мэдэхгүй ч идээ унд явдал мөрөө зохицуулахгүй бол өвчлөл үүсдэгийг ухамсарт нь суулгаад өгчихсөн байж шүү дээ. Өвчин үүсгэдэг шалтгааныг таньж мэдсэн учраас зохицуулаад явдаг байж. Гэтэл өнөөдөр “хий, хуй” гэвэл юун эмээ өвөөгийн юм яриад байна аа гэнэ, зарим нь. Уг нь өмнөх үеийн оточ маарамбууд бидний амьдралын хэв маягт суулгаад өгчихсөн байна. Тэгэхээр нийгмийн эрүүл мэндийн асуудал дээр уламжлалтын эмч нарыг илүү татан оролцуулж, эерэг давуу талыг нь ашиглавал монголчуудын эрүүл мэндийн асуудал дээр тодорхой хэмжээнд ахиж гарна гэж боддог.
Яриа маань өндөрлөж байна. Уламжлалтын ирээдүйг та хэрхэн харж байна вэ?
Сайхан цаг ирж байна. Дэлхийд гарах боломж нээлттэй болчихлоо. Мэдээж тодорхой хэмжээний эрх зүйн зохицуулалт, лиценз, мэргэжлийн стандартуудыг давж байж хэрэгжинэ. Гэхдээ хамгийн чухал нь дэлхий нийт уламжлалт анагаах ухааны үнэ цэнийг хүлээн зөвшөөрсөн явдал юм. Тэгэхээр бид тогоондоо биш дэлхий тийш боловсон хүчнийг экспортолж болно. Үүний тулд УАУ-ы чиглэлээр суралцаж байгаа оюутнууд маань мэдлэг чадвартай, боловсрол өндөр бол өнөөдөр хаана ч ажиллах боломж бүрджээ.
Ярилцсанд баярлалаа.
Хэн юу хэлэв...
У.Хүрэлсүх: Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн үүрэгт ажлаа хүлээлгэн өгч, нэр төрөө сэргээлгэнэ
Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх цаг үеийн нөхцөл байдалтай холбоотойгоор мэдээлэл хийлээ.
Тэрбээр Монгол Улсын төрийн тэргүүний хувьд сүүлийн үед болоод байгаа улс төрийн нөхцөл байдалтай холбоотойгоор өөрийнхөө байр суурийг илэрхийлж байна. Сүүлийн нэг сар гаруйн хугацаанд Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн нэр хүндийг гутаан доромжилсон үйлдэл хийж байна. Ерөнхийлөгч бол ард түмний эв нэгдлийг илэрхийлч, Үндэсний аюулгүй байдлын тэргүүн, Зэвсэг хүчний ерөнхий камондлагч хэмээх эрхэм хүндтэй албыг хашдаг. Иймд Ерөнхийлөгчийн нэр хүнд рүү халдана гэдэг нь ард түмний нэр хүндэд халдаж байна гэсэн үг. Ерөнхийлөгчийн нэр хүнд бол гадаад нэр хүндтэй мөн шууд холбоотой.
Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийг хүнд ноцтой гэмт хэрэгт холбож байна, ингэж болдог юм уу. Би хэсэг харлаа, ажиглаж явлаа. Хариуцлагатай албан тушаал. Монгол Улсад хүн засагладаггүй, хууль засагладаггүй. Хууль доор хүн бүр тэгш эрхтэй байна.
Ардчилсан Нам үүрэгт ажлаа өгөөч, үнэн худлаа тогтоох нь зүйтэй гэсэн байна. Үүнтэй санал нийлж байна. Иймд Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн үүрэгт ажлаа хүлээлгэн өгнө.
Гадаад харилцаа бэхжиж, Монгол Улсын нэр хүнд олон улсын тавцанд өдөр ирэх тусам өсөж байна. Монгол Улсын төрийн тэргүүнээр ажиллах хугацаанд ард түмэндээ өргөсөн тангарагтаа үнэнчээр хүчин зүтгэсэн. Янз бүрийн бодлогын алдаа гаргаагүй. Олон улсын түвшин хамтын ажиллагаа сайжруулсан.
Дэлхий түвшинд Монгол Улсын хүлээн зөвшөөрдөг болсон. Дэлхийн олон төрийн тэргүүнүүд Монгол Улсад төрийн айлчлал хийж, манай улсын нэр хүнд хэрхэн өсөж, бэхжиж тэлснийг сүүлийн таван жилийн хугацаанд олж харсан байх. Би 17 настай байхдаа цэрэг болж эх орондоо тангараг өргөж байсан. Би офицер хүн. Худлаа ярьж хулгай хийж, хуурч мэхэлж явсангүй. Энэ миний үндсэн зан. Үүнийг ч ард түмэн мэднэ.
Иймээс Монгол Улсын Ерөнхийлөгч үнэний төлөө, шударга ёс тогтоохын төлөө өөрийнхөө үүрэгт ажлыг хүлээлгэж өгнө. Энэ ажилласан хугацаандаа ард түмэн болон төр засгаас хулгай хийж байгаагүй. Харин хулгайд алдсан үйлдвэр орд газрыг эх орондоо авч ирсэн. Тухайбал, Эрдэнэт үйлдвэр, Салхитын мөнгөний орд, Тос тосон бумбын орон, Тарвагатай орд, Ноён уул бусад алдагдсан байсныг бүгдийг авч өнөөдрийн баялагийн сангийн үндэс суурийг тавьсан. Өнгөрсөн хугацаанд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч өргөсөн тангарагтаа үнэнчээр эх орондоо төлөө зүтгэж ажилласан” гэв.
Хэн юу хэлэв...
Ерөнхий сайд Н.Учрал: Нөөцийн мах бэлтгэн нийлүүлэх тогтолцоог үндсээр нь шинэчилж байна
Хүн амын өвөл, хаврын улирлын хэрэгцээнд шаардагдах гол нэрийн хүнсний бүтээгдэхүүний хангамж, нийлүүлэлтийн тогтвортой байдлыг хангаж, хомсдол болон үнийн өсөлтөөс сэргийлэх зорилгоор 12,000 тонн төмс, хүнсний ногоо, 15-20 мянган тонн мах нөөцлөх шийдвэрийг Засгийн газар гаргасан.
Ерөнхий сайд Н.Учрал нөөц бүрдүүлэлтийн ажлын явцыг шалгаж, “Дельтафүүдс”, “Дөмөг хүнс” компанид /2026.11.14/ ажиллалаа.
Нийслэлийн хүн амын хэрэгцээнд зориулсан нөөцийн мах бэлтгэн нийлүүлэх тогтолцоог үндсээр нь шинэчилж байгааг Ерөнхий сайд онцлоод ийн нөөцөлж байгаа нь өвөл, хаврын улиралд хомсдол үүсэх, үнийн огцом өсөлт бий болохоос урьдчилан сэргийлэхээс гадна малчид, тариаланчид, аж ахуйн нэгжүүдээ дэмжиж байгаа ажил юм гэлээ.

Өнөөдрийн байдлаар 80 гаруй аж ахуйн нэгж, ногоочдоос 11,130 тонн төмс, хүнсний ногоо төвлөрүүлэн нөөц бүрдүүлэлт 92.8 хувьтай байгаа бол 3,091 тонн мах нөөцлөөд байна.
2026 оны улсын төсвийн тодотголд 120 тэрбум төгрөг суулгаж, стратегийн болон гол нэрийн хүнсний бүтээгдэхүүнийг төрөөс худалдан авч нөөц бүрдүүлэхээр шийдвэрлэсэн.
Нөөцийн махыг арилжааны банкны хөнгөлөлттэй эх үүсвэр, аж ахуйн нэгжийн өөрийн хөрөнгө болон бондын эх үүсвэр гэсэн гурван сувгаар санхүүжүүлэн бэлтгэж байна. Өнөөдрийн байдлаар арилжааны банкнаас 13 аж ахуйн нэгжид нийт 86.7 тэрбум төгрөгийн хөнгөлөлттэй санхүүжилт батлагдаж мах бэлтгэх хяналтын гэрээ байгуулжээ.
Өнгөрсөн хавар нөөцийн махны нийлүүлэлт дутагдаж, зарим аж ахуйн нэгжүүд орон нутгаас бус захаас мах бөөндөн авч нөөцөлсөн, бэлтгэсэн мах нь зах зээлд бүрэн гараагүй зэрэг хариуцлагагүй алдаанууд гарсныг давтах ёсгүйг Ерөнхий сайд анхааруулаад холбогдох албан тушаалтнуудад дараах үүрэг даалгаврыг өглөө.

-
Нөөцийн мах бэлтгэх ажлыг тогтоосон хугацаанд бүрэн зохион байгуулж, бэлтгэн нийлүүлэлтийн явц, гүйцэтгэлд өдөр тутмын хяналт тавьж ажиллах,
-
Малчдаас, орон нутгаас мах бэлтгэн нийлүүлж байгаа эсэхэд гарал үүслийн цахим бүртгэл, мал эмнэлэг, мэргэжлийн хяналтын холбогдох байгууллагын хяналтыг хэрэгжүүлэх,
-
Цахим төлбөрийн баримтын системд холбогдсон мах бэлтгэн нийлүүлэгчдийн худалдан авалт, татан авалт, агуулахад төвлөрүүлсэн махны хэмжээ, гарал үүсэл болон үлдэгдлийн мэдээллийгdashboard.gov.mnсистемд тухай бүр, үнэн зөв бүртгэж, бодит мэдээлэлд үндэслэн нөөцийн бүрдүүлэлтийн явцыг хянах,
-
Төмс, хүнсний ногооны нөөц бүрдүүлэлт 92.8 хувьд хүрсэн хэдий ч үлдэгдэл нөөцийг богино хугацаанд бүрдүүлж, төлөвлөсөн хэмжээ, нэр төрөл тус бүрээр гүйцэтгэлийг хангах,

-
Төсвийн тодотголоор шийдвэрлэсэн 120 тэрбум төгрөгийн санхүүжилтийн зарцуулалт, хөнгөлөлттэй зээл болон бусад санхүүгийн дэмжлэгийн хэрэгжилт, тариаланч, үйлдвэрлэгчдэд олгосон санхүүжилт, төлбөр тооцооны мэдээллийг ил тод, нээлттэй болгож, тайлагнах,
-
Нөөцийн мах, төмс, хүнсний ногоог хаврын улиралд зах зээлд нийлүүлэх нэгдсэн төлөвлөгөөг урьдчилан боловсруулж, бүтээгдэхүүнийг агуулахад удаан хугацаагаар хадгалах бус, зах зээлийн эрэлт, нийлүүлэлт, үнийн нөхцөлтэй уялдуулан үе шаттайгаар борлуулах зохион байгуулалтыг хангах,
-
Нөөцийн мах, хүнсний ногоог иргэдэд зах зээлийн үнээс боломжийн, тогтвортой үнээр хүргэх борлуулалтын цэг, хуваарь, тээвэр, түгээлтийн сүлжээг урьдчилан тодорхойлж, нийслэлийн бүх дүүрэг, хүн амын төвлөрөл ихтэй байршилд хүртээмжтэй худалдаалах нөхцөлийг бүрдүүлэх,

-
Нөөцийн бүтээгдэхүүний жижиглэнгийн худалдааны үнэ, борлуулалтын хэмжээ, үлдэгдэл нөөцөд тогтмол хяналт тавьж, дамлан худалдах, зохиомлоор хомсдол үүсгэх, тогтоосон нөхцөлөөс зөрүүтэй үнээр борлуулахгүй байх,
-
Аймаг, сумдын Засаг дарга нар орон нутгийнхаа хүн амын өвөл, хаврын улирлын хэрэгцээг тооцож, нөөцийн мах, төмс, хүнсний ногоо болон бусад гол нэрийн хүнсний бүтээгдэхүүний нөөц бүрдүүлэх ажлыг эрчимжүүлж, шаардлагатай бүтээгдэхүүний нийлүүлэлтийн тогтвортой байдлыг хангаж ажиллахыг тус тус даалгалаа.
Хэн юу хэлэв...
Н.Учрал: Говийн усны асуудлыг нэн тэргүүнд тавина
“Ерөнхий сайдаас шууд асуу” уулзалт /2026.11.11/ Өмнөговь аймагт болов. Уулзалтаар Ерөнхий сайд Засгийн газрын бодлого, эдийн засгийн нөхцөл байдал, 2026 оны улсын төсвийн тодотгол, 2027 оны улсын төсвийн төслийн хүрээнд аймгийн иргэдэд дэлгэрэнгүй мэдээлэл өгч, асуултад хариулав.
2026 оны улсын төсвийн тодотголоор 1.4 их наяд төгрөг хэмнэсэн. Хэмнэлтээрээ боловсрол, эрүүл мэндийн салбарынхны цалинг 50 хувь хүртэл нэмэгдүүлсэн. Хөдөө орон нутагт ажиллаж буй төрийн үйлчилгээний 52 мянган албан хаагчийн цалинг нэмсэн. Мөн ажлаа аваад шийдсэн анхны чухал ажил бол 2019 оноос хөндсөн тэтгэврийн шинэчлэл байсан. Нийгмийн даатгалын багц хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төслүүдийг УИХ-д өргөн мэдүүлж, эхний 100 хоногтоо батлуулсан. Монгол Улсад анх удаа гурван давхаргат тэтгэврийн тогтолцооны суурь бүрдсэн. Энэ сарын 1-нээс 413 мянган ахмад настан суурь тэтгэвэр авч эхэлсэн. Стратегийн хүнсний нөөцөө бүрдүүлж, үнэ тогтворжуулна. Дулаан, цахилгааны үнэ нэмэгдүүлэхгүй. Эрчим хүчний үнийн өсөлтийг өрхөд үүрүүлэхгүй байх бодлого, засвар шинэчлэлд 186.2 тэрбум төгрөг төсөвлөсөн. Халамжийг зорилтот бүлэгтээ хүргэх хүрээнд хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэний нийгмийн халамжийн тэтгэвэр мөн энэ сарын 1-нээс 26 хувиар нэмэгдсэн.

Анх удаа өөрийн бодлого шингэсэн төсвөө УИХ-д өргөн мэдүүлсэн. 2027 оны улсын төсөв бол миний анхны төсөв. Энэ хүрээнд онцлох есөн шийдвэрээ зарласан. Нэгдүгээрт, Оюутолгойн өгөөжийг ард түмэндээ хүргэнэ. Оюутолгой төслөөс Монгол Улс анх удаа 17 жилийн дараа ногдол ашиг авахаар болсон. Хоёрдугаарт, иргэд “Эрдэнэс Тавантолгой”-н 1072 хувьцаагаа өөрөө мэдэж, хашаа байшин, орон сууц шигээ өвлүүлэх, бэлэглэх, арилжих, худалдаж авах эрхийг бодитоор нээх хүрээнд хоёрдогч зах зээлд арилжаалах боломж бүрдүүлнэ. 933 төгрөгийн үнэлгээ 3,000 төгрөг болно. Төсөв 90 хувь нь татвараас бүрддэг байсныг 2027 онд 10 хувиар бууруулж, иргэд, аж ахуйн нэгжээ 1.3 их наяд төгрөгийн татвараас чөлөөлж байна. Иргэдийн үл хөдлөх хөрөнгө борлуулсан орлогод хоёр хувийн татвар ногддог байсныг цуцаллаа. 792 мянган төгрөг хүртэлх цалингийн орлогыг татвараас чөлөөллөө. Бизнес эрхлэгчдийн өсөх замд саад болж буй НӨАТ-ын 50 саяын босгыг 400 сая болгосон. 2.5 тэрбум хүртэлх борлуулалтын орлоготой нийт 180 мянган аж ахуйн нэгжийн татварын ачааллыг нэг хувь болгосон. Ирэх жил 1.8 их наяд төгрөгийг барилгын салбарт босгоно.

Засгийн газар 2027-2030 онд “50 мянган яндан буулгах, 100 мянган айлын орон сууц" үндэсний хөтөлбөр хэрэгжүүлнэ. Төрийн албан хаагчдын цалинг нэмэгдүүлнэ. Хөнгөлөлттэй эмийн жагсаалтыг шинэчилж байна. Ирэх жил дундаж тэтгэвэр 1.3 сая төгрөг болно. Халамж хавтгайруулахгүй. Цалинтай ээж, Хүүхдийн мөнгийг халамж гэж үзэхгүй. “Ногоон Чөлөөлөлт”-ийн хүрээнд уул уурхайн салбарт цахилгаан машиныг дэмжинэ. Намайг ажлаа авснаас хойш цахилгаан машины хэрэглээ гурав дахин өссөн. Нарны панель тавьж, илүүдэл эрчим хүчээ төвийн шугам руу нийлүүлж буй 227 өрх 252 сая төгрөгийн орлого олсон байна. 2027 онд ТӨК-ийн цэвэр ашгаас 3.5 их наяд төгрөгийг төсөвт төвлөрүүлж, татварын реформын хэрэгжилт, тэтгэврийн нэмэгдэл зэрэгт зориулна. Төрийн өмчит уул уурхайн 26 компанийг татан буулгаж, 69 тэрбум төгрөг хэмнэсэн. Цаашид ТӨК-иудын реформыг үргэлжлүүлнэ. Ирэх жил ТӨК-иудын захирлуудыг чөлөөлж, нээлттэй сонгон шалгаруулна. ТӨК-ийн хувьцааг үе шаттайгаар олон нийтэд санал болгоно. Нүүрс, зэс, төмрийн хүдэр, жонш гээд бүх баялгаа Монголын хөрөнгийн биржээр ил тод арилжаална. Баялгийн сангаас иргэн бүр тэгш өгөөж хүртэх боломжийг нээнэ.

Төсвөөс санхүүжүүлэх том төсөл байхгүй. Хөгжлийн томоохон төслүүдэд гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт татаж, хэрэгжилтийг эрчимжүүлнэ. Гадаадын хөрөнгө оруулалтыг жилд зургаан тэрбум ам.долларт хүргэнэ. Түүхий эдийг түүхийгээр нь гаргадаг түүхийг өөрчилье. Баялгаа олборлох бус боловсруулж, нэмүү өртөг бий болгох хүрээнд Ган, Зэс боловсруулах цогцолбор, Нүүрс-пиролизын үйлдвэр, Хөнгөн цагааны аж үйлдвэрийн паркийн төслийг хөдөлгөж байна. Эрдэнэбүрэнгийн усан цахилгаан станцын бүтээн байгуулалтын санхүүжилт саадгүй болж, ажил нь эрчимтэй үргэлжилж байна. Мөн Эгийн голын усан цахилгаан станцын гацаа арилж байна. 2030 он гэхэд эрчим хүчний бие даасан байдлыг бүрдүүлнэ. Дээрх төслүүдийн үр дүнд 41 мянган ажлын байр бий болно. Эдгээрт ажиллах боловсон хүчний суралцах зардлыг Боловсролын зээлийн сангаас шийдвэрлэнэ. Дорноговь аймагт баригдаж буй Газрын тос боловсруулах үйлдвэр 2028 онд ашиглалтад орно. Дотоодын түлш, шатахууны хэрэглээний 50 хувийг хангана. Үйлдвэрийн түүхий эдийн эрэл хайгуул 15 байршилд явагдаж байна. Авлигатай технологи, ил тод байдлаар тэмцэнэ. 2030 онд нэг хүнд ногдох ДНБ-ийг 10 мянган ам.долларт хүргэнэ. Одоо 27 хувьтай байгаа ядуурлын түвшинг 15 хувь хүртэл бууруулна зэрэг бодлогоо танилцуулав.

Ашигт малтмалын тухай хуульд өөрчлөлт орж Орон нутгийн хөгжлийн санд төвлөрөх АМНАТ-ын хувь хэмжээг 20 хувь болгон нэмэгдүүлсэн. Ирэх оны эхний улиралд Гашуунсухайт-Ганцмод боомтын төмөр зам ашиглалтад орно. “Монголын төмөр зам” компанийг Өмнөговь аймаг руу нүүлгэнэ. “Эрдэнэс Тавантолгой” компанийг ч үе шаттай нүүлгэнэ. Улаанбаатар хотод Төлөөлөгчийн газар нь байрлая. Өнгөрсөн жил Өмнөговь аймагт түр нисэх боомт байгуулагдаад нислэг хэвийн явж байна. Үүнийгээ олон улсынх болгоё, Засгийн газар дэмжлэг үзүүлнэ. Говийг усжуулах "Хэрлэн Тооно" төслийн зураг төсвийн санхүүжилтийг Эдийн засаг, хөгжлийн сайдаар ажиллаж байхдаа шийдэж байсан. Цаашдаа ч говийн усны асуудлыг нэг тэргүүнд тавина гэдгийг иргэдийн асуултад хариулах үеэрээ Ерөнхий сайд хэллээ.






-
Дэлхий нийтээр..2025/07/02
100 айлын уулзвараас Дарь-Эхийн уулзвар хүртэлх авто замыг хааж, шинэчилнэ
-
Дэлхий нийтээр..2024/11/18
“Ланд-200 маркийн автомашин хямд худалдана" гэж залилжээ
-
Хэн юу хэлэв...2019/06/27
У.Хүрэлсүх: Улсын зөвлөгөөн хийж эрдэмтэн, судлаачдынхаа үгийг сонсоно
-
Үйл явдал2023/12/08
Үс шинээр үргээлгэх буюу засуулбал жаргал үргэлжид ирнэ
