Хэн юу хэлэв...
Г.Занданшатар: Монгол Улсын ардчилсан, шинэ Үндсэн хуулийн үзэл санаа улам улмаар түгэн дэлгэрэх болтугай
Монгол Улсын Үндсэн хуулийн 30 жилийн ойд зориулсан Улсын Их Хурлын хүндэтгэлийн хуралдаан өнөөдөр /2022.01.13/ боллоо. Тус хуралдааны үеэр УИХ-ын дарга Г.Занданшатарын хэлсэн үгийг бүрэн эхээр нь хүргэж байна.
Эрхэм хүндэт Монгол Улсын Ерөнхийлөгч өө, Монгол Улсын Ерөнхий сайд аа,
Улсын Их Хурлын Эрхэм гишүүд ээ,
Эрхэм хүндэт Үндсэн хууль тогтоогчид оо,
Монгол Улсын нийт ард иргэд ээ,
Эрхэм зочид оо,
Та бүхэндээ Монгол Улсын ардчилсан, шинэ Үндсэн хуулийн 30 жилийн ойн баярт өдрийн мэнд дэвшүүлье.
Бидний монголчууд төрт ёс, хууль цаазны олон мянган жилийн түүхэн уламжлалтай ард түмээн. Их Монгол улсын төрийн үндсэн гол хууль “Их засаг” найман зууны, Бүгд найрамдах Монгол улсаа тунхаглан зарласан Анхдугаар Үндсэн хууль нэгэн зууны түүхтэй.
Харин эдүгээгээс яг 30 жилийн өмнө, яг энэ өдрийн морин цагт буюу 11 цаг 35 минутад Монгол Улсын ардчилсан, шинэ Үндсэн хуулийг Ардын Их Хурлын 12 дахь удаагийн сонгуулийн хоёрдугаар чуулганаар баталсан шинэ түүхтэй, ардчилсан, чөлөөт Монгол улсын ард иргэд та бид билээ.
Монголын ард түмэн бид:
-улсынхаа тусгаар тогтнол, бүрэн эрхт байдлыг бататган бэхжүүлж,
-хүний эрх, эрх чөлөө, шударга ёс, үндэснийхээ эв нэгдлийг эрхэмлэн дээдэлж,
-төрт ёс, түүх, соёлынхоо уламжлалыг нандигнан өвлөж,
-хүн төрөлхтөний соёл иргэншлийн ололтыг хүндэтгэн үзэж,
-эх орондоо хүмүүнлэг, иргэний ардчилсан нийгэм цогцлуулан хөгжүүлэхийг эрхэм зорилго болгосон Монгол Улсын Үндсэн хуулийг даяар олноо зарлан тунхагласан.
Түүхийг хүмүүс бүтээдэг. Гэхдээ хүн бүхэн түүх бүтээгч байж чаддаггүй. Харин 30 жилийн өмнө Монгол Улсын зорин тэмүүлэх шинэ замын эхлэлийг тавьж, шинэ ирээдүйн гэрэлт бамбарыг асаасан ардчилсан, шинэ Үндсэн хуулийг баталсан Үндсэн хууль тогтоогчид, АИХ-ын 430 депутат, УБХ-ын гишүүд, Үндсэн хуулийн төсөл боловсруулах комиссын гишүүд, тэдний ар талд техник, зохион байгуулалт, арга зүйн туслалцаа үзүүлж ажилласан Улсын Бага Хурал, Ерөнхийлөгч, Засгийн газрын ажилтнууд, сэтгэл итгэлээ зориулсан олон мянган хүмүүс бол жинхэнэ ёсоор түүх бүтээгчид юм.
Монголын шинэ түүхийг бүтээн туурвигч Та бүхэндээ тэгш дүүрэн 30 жилийн ойн баярын мэндчилгээг УИХ-ын нэрийн өмнөөс болон хувиасаа дэвшүүлж, ажил үйлсийн өрнүүн амжилт, амьдралын баяр жаргал, эрүүл энхийг хүсэн ерөөе.
Түүхийн эгзэгтэй цаг үеүдэд монголчууд эв саналаа нэгтгэж, нэгэн зүгт зориглон хөдөлдөг эрхэм чанараараа тухайн үеийн МАХН, шинэ улс төрийн нам, эвслүүд, Монголын нийт ард түмэн зорилго тэмүүллээ нэгтгэн, зөвшилцөл ойлголцлыг бүрдүүлж зүтгэсний үр дүнд шинэ Үндсэн хууль батлагдсан. Гучин жилийн ойн өдөр Үндсэн хууль маань хэрхэн батлагдсан талаарх түүхийг товчхон сөхөх нь залуу хойч үеийнхэнд түүхэндээ бодитоор хандах ач холбогдолтой хэмээн үзэж байна.
1980-аад оны сүүлчээр марксизм- ленинизмийн онол, нэг намын үзэл суртлыг удирдлага болгосон төвлөрсөн төлөвлөгөөт, захиран тушаах тогтолцоо ганхаж, дэлхий даяар социалист систем задарч, бүрэлдэхүүнд нь байсан улс орнууд хөгжлийн шинэ замыг сонгох сонголтын өмнө тулж очсон билээ.
Энэ шинэ уур амьсгалын нөлөөгөөр Монголын нийгэмд үүсэн бий болсон нөхцөл байдал Үндсэн хуулийн өөрчлөлтийг шаардаж байлаа. Энэ шаардлагыг тухайн үеийн нам, төрийн удирдлага ч ойлгон анзаарч 1989 онд “БНМАУ-ын 1960 оны Үндсэн хуулийг шинэчлэн найруулах ажлыг эрхлэн гүйцэтгэх комисс”-ыг нам, төрийн тэргүүн Жамбын Батмөнхөөр ахлуулан байгуулсан байдаг.
Энэ үед ардчилал, шинэчлэлийн үзэл санаа нийт нийгмийг хамарч, 1989 оны 12 дугаар сарын 10-ны өдөр буюу Олон улсын хүний эрхийн өдөр Монголын Ардчилсан Холбоо байгуулагдсанаа албан ёсоор зарласны араас шинэ эвсэл, хөдөлгөөн, холбоод байгуулагдаж, улмаар улс төрийн намын зохион байгуулалтад шилжсэн билээ.
Шинэ байгуулагдсан улс төрийн хүчнүүд олон намын тогтолцоог зөвшөөрөх, хүний эрхийг дээдлэх, бүх нийтийн сонгуулийг хугацаанаас нь өмнө явуулах, эрх баригч намын үйл ажиллагааг төрөөс тусгаарлах, АИХ-ыг шинэчлэн байгуулах зэрэг шаардлагыг тавьж байв. Улмаар 1990 оны гуравдугаар сарын 9-ний өдөр МАХН-ын Төв Хорооны Улс төрийн товчоо бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ огцрохоо мэдэгдсэнээр тухайн үеийн төр засгийн болон улс төрийн шинэ хүчний төлөөллүүд хэлэлцээрийн ширээний ард суусан билээ.
Тэд нийгмийн ардчилал, өөрчлөн байгуулалтын явцад эх орон, улс үндэстнийхээ эв нэгдэл, эрх ашгийг эрхэмлэн дээдлэх, үүрэг хариуцлагаа бүрэн ухамсарлан, түүнд нийцсэн үйл ажиллагаа явуулахаа ард түмэндээ мэдэгдэж, Хамтарсан тунхаглал гаргасан нь ардчилсан хувьсгалыг тайван замаар өрнүүлэх эх үндэс болсон юм.
Үндсэн хуулийг шинэчлэх үйл явц хоёр үе шаттай хэрэгжсэн билээ. Эхний шатанд 1990 оны гуравдугаар сард БНМАУ-ын АИХ-ын 11 дэх удаагийн сонгуулийн VIII чуулган Үндсэн хуулиас МАХН-ын төр, нийгмийн удирдан чиглүүлэх чиг үүргийг халж, олон намын тогтолцооны эрх зүйн үндсийг тавьсан юм. Улмаар 1990 оны тавдугаар сарын 10-нд IX чуулганаараа БНМАУ-ын Үндсэн хуулийн нэмэлтийн тухай хууль, БНМАУ-ын АИХ-ын депутатуудын сонгуулийн тухай хуулийг баталсан нь манай улсад анхны олон намын оролцоо бүхий ардчилсан сонгууль явуулж, төрийн тогтолцоог БНМАУ-ын Ерөнхийлөгч, АИХ, УБХ гэсэн цоо шинэ бүтэцтэйгээр зохион байгуулах эрх зүйн үндсийг бүрдүүлсэн билээ.
Анхны чөлөөт ардчилсан сонгууль 1990 оны 7-р сард болж, сонгуулийн үр дүнд бүрдсэн АИХ-аас БНМАУ-ын анхны Ерөнхийлөгчийг сонгож, байнгын ажиллагаатай хууль тогтоох байгууллага УБХ-ыг олон намын хувь тэнцүүлсэн төлөөллийн үндсэн дээр байгуулсан нь манай оронд өрнөх улс төрийн шинэтгэлийн цаашдын чиг баримжааг тодорхойлсон.
Улсын Бага Хурал шинэ Үндсэн хуулийн төсөл боловсруулах комиссыг Ерөнхийлөгч Пунсалмаагийн Очирбатаар ахлуулан, комиссын орлогч даргаар УБХ-ын орлогч дарга Кинаятын Зардыхан, нарийн бичгийн даргаар УБХ-ын нарийн бичгийн дарга Бяраагийн Чимид нарыг томилж, бүрэлдэхүүнд нь Засгийн газрын Ерөнхий сайд, Хууль зүйн сайд, УБХ-ын байнгын хороодын дарга нар, улс төрийн 6 намын дарга зэрэг 16 хүнийг оролцуулан байгуулсан юм. Ингэснээр Үндсэн хуулийн шинэтгэлийн үйл явц хоёр дахь шатандаа орсон түүхтэй.
Комиссоос боловсруулсан Үндсэн хуулийн төслийг 1991 оны дөрөвдүгээр сарын 19-нд “Монгол Улсын Их цааз” нэртэйгээр УБХ-д өргөн барьсан байдаг. Төслийг УБХ зүйл, заалт бүрээр 2 удаа нягтлан хэлэлцээд Тогтоол гаргаж, Төрийн төв хэвлэлд нийтлэх, 1991 оны зургадугаар сарын 1-нээс 1991 оны есдүгээр сарын 1-нийг хүртэл ард нийтээр хэлэлцүүлэх, ард нийтээр хэлэлцүүлсэн дүнд үндэслэн эцэслэн боловсруулж 1991 оны аравдугаар сарын 1-ний дотор УБХ-д өргөн мэдүүлэхийг Комисст даалгасан.
Үндсэн хуулийн төсөл боловсруулах комисс олон орны Үндсэн хуулийг харьцуулан судалж, гадаадын шинжээчдийн саналыг сонсож, олон улсын бага хурал, бүсчилсэн зөвлөгөөн зохион байгуулж, төслийг ард нийтээр хэлэлцүүлсэн. Эдгээрт үндэслэн эцэслэн боловсруулсан “Их цааз”-ын төслийг УБХ-аар хэлэлцэн зохих нэмэлт, өөрчлөлт оруулаад, АИХ-д 1991 оны 11-р сард өргөн барьжээ.
Ард нийтийн хэлэлцүүлэгт тухайн үеийн сонгуулийн эрх бүхий 1.1 сая хүний 900 гаруй мянга нь оролцож, тэдгээрээс 200 гаруй мянган санал төсөл боловсруулах Комиссын хаягаар ирсэн байдаг. Энэ бол шинэ Үндсэн хуулийн төслийг боловсруулах үйл явц Монголын нийт нийгмийг хамарч, төр улс, түмэн олон, шинэ, хуучин улс төрийн намууд гээд бүхий л түвшинд өндөр идэвх, чин сэтгэлээр асуудалд хандаж, эх орныхоо ирээдүйн сайн сайхны төлөөх эрмэлзэл тэмүүллээр Монгол Улс тэр чигээрээ оргилж байсны илэрхийлэл юм.
Үндсэн хуулийн төслийн хэлэлцүүлэг АИХ-ын танхимд 76 хоног үргэлжилж, 400 гаруй депутат оюун бодлоо мэтгэлцэн уралдуулж, улс төрийн зөвшилцлийг хангах, депутатуудын бүлгүүдийн байр суурийг нэгтгэн нэг мөр ойлголтод хүрэх ээдрээ, түвэгтэй замыг туулсны эцэст “ардчилсан” хэмээх нэрээр түүхэнд үлдсэн шинэ Үндсэн хуулиа 1992 оны нэгдүгээр сарын 13-ны өдөр баталсан билээ.
Шинэ Үндсэн хуулийг эхийг ёсчлох хуралдаан дээр АИХ-ын дарга Жамбалдоржийн Уртнасан агсан: “Энэ баярт мөчийг та бид зүрх сэтгэлдээ хадгалж, хойч үе маань түүх болгон дурсах болно. Үүний учир бид Үндсэн хуулиа даяар олноо зарлан тунхаглаж байна. Та бид оносон аваас үр ач нар минь баярлан талархаж, алдсан аваас залруулах эрх тэдэнд маань үлдэх болно. Одоо гагцхүү туурвиж бүтээсэн Үндсэн хуулиа дээдэлж хэрэгжүүлэхэд хүчин зүтгэх л үлдлээ” гэсэн нь өнөөгийн бидний ямагт сэрж мэдэрч байх ёстой үнэт зүйл билээ.
БНМАУ-ын АИХ, түүнийг бүрдүүлсэн 430 депутат 2 сар гаруйн хугацаанд ардчилсан ёс, хүний эрх, улс төр, эдийн засаг, оюун санааны эрх чөлөө, нийгэм-төрийн байгууллын цоо шинэ тогтолцоог шинэ Үндсэн хуулиараа тунхаглан зарласан түүхэн гавьяатай.
Монгол Улсад ийнхүү ардчилсан хувьсгал тайван замаар ялалтад хүрч, бүх ард түмний чөлөөт сонгуулиар төрийн дээд эрх барих байгууллагаа сонгон байгуулж, ардчилал, зах зээлийн эдийн засгийн харилцаанд шилжих шинэ үеийг эхлүүлсэн юм.
Зуун найман жилийн өмнө 1914 онд Богд хаант Монгол Улсаас “Улсын Дээд, Доод хурал байгуулсан тухай бичиг”-тээ дурдсанчлан “Улсын хүчин чийрэг бат, эдийн засаг элбэг дэлбэг, хүн бүрт хүрэлцэж, гэр бүр баян тавиу, дотоодод ариун тодорхой, гадаадад найртай түвшин болох явдлыг өдөр бүр эрмэлзэн, цаг бүр чармайн” байсан хүсэл зорилго биелэн бүтэх үндэс суурь нь ийнхүү шинэ Үндсэн хуулиар тавигдсан билээ.
Түүнчлэн 1920 оны “Монголын шинэ Ардын засаг байгуулах үндсэн журам”-д:
ард олны дундаас сонгож байгуулах засаглалыг тогтоохыг эрмэлзэж буйгаа дурдаад, “Ийнхүү Ардын засгийн хамаг үйлдвэр явдал нь олон түмний засгийг сонгох лугаа адил сонгосон тогтмол хугацаагаар тавигдсан, ардын төлөөлөгчдийн их хуралдааны шалгалтад байх амой” хэмээсэн үзэл баримтлал жинхэнэ ёсоор хэрэгжин биелэх бодит боломж бүрдсэн юм.
Шинэ Үндсэн хууль маань өнгөрсөн 30 жилийн хугацаанд Монгол Улсын төрийн тогтолцоо, улс төр, эдийн засаг, нийгмийн харилцаанд эргэлтийн шинжтэй олон шилжилт, өөрчлөлтийг авчирч, хүний эрх, эрх чөлөөний баталгааг олон улсын түвшинд баталгаажуулсан юм.
Үндсэн хуулиа баталж, хүмүүнлэг, иргэний ардчилсан нийгмийн шинэ тогтолцоонд шилжих шилжилтийг улс төрийн болон эдийн засаг, нийгмийн хүрээнд нэгэн зэрэг хэрэгжүүлснээрээ Монгол Улс бүс нутгийн хэмжээнд төдийгүй олон улсын хамтын нийгэмлэгийн хэмжээнд үлгэр жишээ хэмээн үнэлэгддэг билээ.
1992 оны Үндсэн хууль нь Монгол Улсын тусгаар тогтнол, бүрэн эрхт байдлын баталгаа, төрийн байгууллын тогтвортой байдал, эрх мэдэл хоорондын хяналт-тэнцэл, улс төр, эдийн засаг, нийгэм , соёлын харилцааны бат суурь болж байна. Иргэд маань Үндсэн хуулиар баталгаажсан эрх, эрх чөлөөгөө эдэлж, өөрийн өмч, үзэл бодол, итгэл үнэмшилтэй, түүнийгээ чөлөөтэй илэрхийлэх боломжтой, шударгаар хөдөлмөрлөж, нийгмийн халамж дэмжлэг хүртэх, хууль, шүүхийн өмнө эрх тэгш байх эрхээр бүрнээ хангагдсанд шинэ Үндсэн хуулийн маань гол ололт, түүхэн ач холбогдол оршиж байна.
Монгол Улсын Үндсэн хууль цөөнгүй сорилт, шалгалтыг давж, гурван арваныг тууллаа. Манай Үндсэн хууль урт хугацаанд, тогтвортой үйлчлэх чадвартайгаа харуулж, хууль ёсны хүлээн зөвшөөрөгдсөн байдал, төрийн тогтолцооны талаарх олон нийтийн санаа бодолд эерэг үнэлгээ давамгайлж байдаг. Гэсэн хэдий ч Монгол Улсын Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах үйл явц өрнөж, 2000 онд Үндсэн хуулийн зарим заалтад нэмэлт, өөрчлөлт оруулсан нь хожмоо “дордуулсан 7 өөрчлөлт“ хэмээн нэрлэгдэж, олон нийт, судлаач эрдэмтдийн шүүмжлэлд өртсөн билээ.
Түүнчлэн 2011-2015 онд УИХ, гишүүдээс Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулж нийгэмд тулгамдсан асуудлуудыг Үндсэн хуулийн түвшинд зохицуулах хэд хэдэн удаагийн оролдлого гарч, зарим төсөл өргөн баригдсан боловч парламентаар хэлэлцэх боломж бүрдээгүй юм. Энэ асуудлыг үе үеийн УИХ анхаарч ирсэн бөгөөд Эрдэмтэд судлаачдын баг Үндсэн хуулийн хэрэгжилтэд иж бүрэн судалгаа үнэлгээ дүгнэлт хийж, долоо хэмжих зарчмаар 2016 оноос Засгийн газар, УИХ-аас ажлын хэсгүүд байгуулж, Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах хэрэгцээ, шаардлага байгаа эсэхийг судалж, Зөвлөлдөх санал асуулга зохион байгуулж, ард иргэд олон нийтийн санаа бодлыг тандан тодорхойлсон билээ.
Энэ бүгдэд үндэслэн Ажлын хэсгээс боловсруулсан Үндсэн хуульд оруулах нэмэлт, өөрчлөлтийн төслийг орон даяар хэлэлцүүлсний үндсэн дээр 2019 онд Улсын Их Хурал уг төслийг Үндсэн хууль болон Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах журмын тухай хуулийн дагуу 5 сар шахам хугацаанд улс төрийн бүх нам, иргэд,олон нийтийн өргөн оролцоог хангасны үндсэн дээр хэлэлцэн баталсан.
Монгол Улсын Үндсэн хуульд 2019 онд оруулсан нэмэлт , өөрчлөлт нь ард түмний засаглах эрхийг ханган, парламентат ёсоо бататган бэхжүүлэх, хөгжлийн бодлого төлөвлөлт, байгалийн баялгийг ашиглахад баримтлах зарчмыг тодорхойлж, УИХ-ын хариуцлага, хяналтыг сайжруулах, улс төрийн нам, түүний санхүүжилт, үйл ажиллагааны зарчмыг тодорхойлж, гүйцэтгэх эрх мэдлийн тогтвортой байдлыг хангах, шүүх эрх мэдлийн хараат бус, хариуцлагатай байдлыг дээшлүүлэх, нутгийн удирдлагын тогтолцоог боловсронгуй болгоход чиглэсэн.
Өдгөө энэхүү нэмэлт, өөрчлөлтийг ажил хэрэг болгох Эрх зүйн хувьсгалын үйл явц өрнөж байна.
Улсын Их Хурлаас Хөгжлийн бодлого төлөвлөлтийн тухай, Улсын Их Хурлын хяналт шалгалтын тухай анхдагч хууль, Монгол Улсын Их Хурлын тухай, Монгол Улсын Их Хурлын чуулганы хуралдааны дэгийн тухай, Засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж, түүний удирдлагын тухай, Нийслэл Улаанбаатар хотын эрх зүйн байдлын тухай, Төрийн аудитын тухай, Монгол Улсын Шүүхийн тухай багц хуулиудын шинэчилсэн найруулга, тэдгээрийг дагалдсан холбогдох хуульд оруулах нэмэлт, өөрчлөлтийг баталж, мөрдүүлж эхлээд байна.
Монгол Улсын Үндсэн хууль хэрэгжсэн 30 жилийн замналаас үзэхэд төрийн эрх мэдлийг хэрэгжүүлэх үндэс суурь болсон хууль хоорондын уялдаа холбоо бүрэн төгс биш, үүнээс үүдэн хяналт-тэнцлийн механизм бүрэн төгс болсонгүй. Саяхан баталсан Улсын Их Хурлын хяналт шалгалтын тухай хууль энэ асуудлыг шийдэх нэг чухал алхам болно гэдэгт итгэлтэй байна. Нөгөө талаас нь хийх бас нэг чухал алхам нь Засгийн газрын тухай хуулийн шинэчилсэн найруулгад гүйцэтгэх засаглалын хариуцлагын тогтолцоог нарийвчлан тусгах явдал юм.
Хуулийг батлаад орхихгүй, хэрэгжилтэд нь мониторинг хийж, үзэл баримтлалынхаа дагуу хэрэгжиж байгаа эсэхэд эргэх хандлагаар иргэд, иргэний нийгмийн байгууллага, хэвлэл мэдээлэлтэй хамтран хянах, нийтийн сонсгол хийх энэ шинэ тогтолцоо парламентын хөгжлийн шинэ үе шатыг эхлүүлнэ.
Хяналт, сонсгол, мэдээлэл судалгаа хийснээр хууль тогтоомжийн зөрчил, хуулийн хийдэл гарч байгаа эсэхийг илрүүлэн мэдэх, хууль тогтоомжийг системчлэх асуудалд шинжлэх ухааны судалгааны үндсэн дээр хандах боломж бүрдэх юм.
Хууль тогтоох байгууллагын баталсан суурь хуулиудыг дагаж гарсан хуулиуд нь давхардалгүй, зөрчилгүй, хийдэлгүй байж чадвал эрх зүйн шинэтгэл үр дүнтэй хэрэгжих боломж бүрдэнэ. Ингэж байж эрх зүйн систем бүхэл тогтолцоо болно. Эрх зүйн салаа утгагүй, тодорхой байдлын зарчим, хууль хэрэглээний тогтвортой байдлыг Засгийн газар, Шүүх, Үндсэн хуулийн цэц хангах ёстой. Эргэх хандлагын хяналтыг УИХ хийж, хууль системтэй, зөв хэрэгжсэнээр эрх зүйт, авлигагүй, шударга төр төлөвших болно.
Энэ хүрээнд эхний ээлжинд хүнээс хамаардаг бус, хууль засагладаг шударга, хараат бус шүүхийн тогтолцоог бүрдүүлэх ажил эрчимтэй өрнөж байна.
Энэ бол зөвхөн эхлэл бөгөөд цаашид улс орны эдийн засгийн хөгжлийг эрчимжүүлэх, ард түмэн маань баялгийнхаа жинхэнэ эзэд байж, үр өгөөжийг нь хүртэх, төрийн байгууллагын үйл ажиллагааг ёс зүй, сахилга хариуцлагад суурилах, хүний эрх, эрх чөлөөг баталгаатай хангах зэрэг чиглэлээр цөөнгүй хууль батлан гаргах шаардлагатай байна.
Коронавируст цар тахлын нөхцөлд бүх байгууллага, иргэд зохицон ажиллаж амьдрах, төрийн байгууллагын үйл ажиллагааг цахимжуулах шаардлага нэн тулгамдаж байна. Энэ чиглэлээр холбогдох хэд хэдэн хуулийг УИХ батлан гаргасан. Цахим шилжилт нь хүнд суртал, зардал чирэгдэл, авлига үүсэх орчин, нөхцөлийг арилгахад чухал хөшүүрэг болох нь дамжиггүй юм.
Стратегийн орд газруудын 10 хувийг ард иргэдэд эзэмшүүлэх Ашигт малтмалын хуулийн заалтыг бодитоор хэрэгжүүлэх чиглэлээр УИХ-ын гишүүд санаачилга гарган, ажиллаж байна.
Шинэ сэргэлтийн бодлогыг хэрэгжүүлэх бодлогын баримт бичгийг УИХ нэн яаралтай журмаар хэлэлцэн баталсан. Энэ мэт хугацаа алдалгүй хэлэлцэн шийдвэрлэх олон асуудлууд хүлээгдэж байна. Гэхдээ хуулийн төсөл болгон Үндсэн хуулийнхаа агуулга, үзэл санаанд нийцсэн, хүний эрх, эрх чөлөөг дээдэлсэн, хэрэгжих бодит боломжтой, боловсруулалтын шаардлагыг сайтар хангасан байх ёстойг тэмдэглэе.
Өөр нэг анхаарал татсан асуудал бол Монгол Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгжийн шинэчлэлийн асуудал мөн. Үндсэн хуулийн 58.1-д заасны дагуу эдийн засаг, нийгмийн цогцолбор байх учиртай нэгжүүдэд тодорхой эрх мэдлүүдийг олгох замаар төсвөөс хараат бусаар биеэ даан хөгжих боломжийг бүрдүүлэх нь нэн чухал зорилт мөн.
1912 онд Монгол Улс дөрвөн аймаг, хоёр хязгаар, 129 хошуунд, 1923 онд 6 аймаг, 110 хошуунд хуваагддаг, тухайн бүс нутгийн байгаль, цаг уурын онцлог, аж ахуй эрхлэх амьдралын хэв маягтай уялдан зохицсон байв.
Түүнээс хойших социалист байгууллын он жилүүдэд сумдыг нийгэм, эдийн засгийн цогцолбор буюу сум, нэгдэл болгон хөгжүүлж байсан ч өдгөө үндсэн бүтэц нь алдагдсанаар өнөөгийн байдлаар Монгол Улсын 21 аймгийн 330 сумын дийлэнх нь төсвийн татаасаар амиа аргацааж байна.
Нийт сумдын 51.7 хувь нь жижиг буюу 3000-аас доош, 30.1 хувь нь жижгэвтэр буюу 3000-5000 хүртэл хүн амтай байгаа одоогийн нөхцөлд хоршооллын зарчмаар буюу нийгэм-эдийн засгийн цогцолбор болгон хөгжүүлж, сумын иргэд, малчдын амьдралыг шинэ шатанд гаргаж байж төвлөрөл саарах болно.
Тиймээс улсынхаа нийгэм, эдийн засгийг Тогтвортой хөгжлийн зорилгод нийцүүлэн бүс нутгаар хөгжүүлэх, дэд бүтэц, боловсрол, эрүүл мэндийн үйлчилгээг иргэн бүхэнд хүртээмжтэй хүргэх зэрэг шаардлагад нийцүүлэн засаг захиргааны тогтолцоог дорвитой шинэчлэх цаг болсон гэж үзэж байна.
Төрийн үйлчилгээний чанар, хүртээмжийг сайжруулах, төрийн албаны чадавхийг бэхжүүлэхэд онцгой анхаарах хэрэгтэй байна. Төр нь сайн түшээгийн хүчинд л тогтвортой, дархлаатай байж чадна. Дархлаатай төр л даяар олныхоо итгэлд бат оршино. Тиймээс эдүгээгээс нэгэн зууны өмнө өвөг дээдсийн минь төрийн албанд зарчим болгон тогтоож байсан “…ард олны зовлон зүдгүүрийг нэвтэрхий мэдэх, олны тусыг эн тэргүүнд бодох, цэвэр шударга, зусарч бялдууч биш, эрх ямбатанд нүүрчилдэггүй” алба хаагчидтай болох нь төрд сахилга хариуцлага, ёс зүйг төлөвшүүлэхээс эхлэх учиртай. Монгол төрд алба хаших түшээдийг ёс зүй нь эерэг, мэдлэг чадвар нь нийцтэй, сэтгэл зүтгэл нь тууштай байх шалгуураар, алагчлалгүй сонгон бүрдүүлэх тогтолцоо, эрх зүйн орчныг бүрдүүлэх шаардлагатай байна.
Эрхэм нөхөд өө,
Үндсэн хуулиа дээдлэн хүндэтгэх, зүйл заалт нэг бүрийг мэдэж, ёсчлон сахидаг болох нь иргэн бүрийн журамт үүрэг билээ. Үүний тулд иргэддээ Үндсэн хуулийн боловсрол олгох ажлыг шат дараатай, зорилго чиглэлтэй хийх ёстой гэж УИХ үзэж байна. Ард түмний засаглах эрхийг хангаж, хууль тогтоох үйл ажиллагаанд иргэдийн оролцоог хангахад ч энэ үйл ажиллагаа нэн чухал юм. Тиймээс УИХ-ын Тамгын газар “Парламентын боловсрол” хөтөлбөрийг эхлүүлж, эхний ээлжинд 12-17 насны хүүхэд багачуудад зориулсан Үндсэн хууль, парламентат ёсны сургалтын гарын авлага, хөтөлбөр боловсруулаад байна.
Үндсэн хуулийн үзэл баримтлалыг гажуудалгүй хэрэгжүүлэхийн тулд улс төрийн намуудын үүрэг, оролцоог дээшлүүлж, хүлээх хариуцлагыг сайжруулах нь тулгамдсан асуудал мөн. Үндсэн хуульд оруулсан нэмэлт , өөрчлөлтийн дагуу УИХ-аас Улс төрийн намын тухай хуулийн шинэчилсэн найруулга, Улс төрийн намын санхүүжилтийн тухай анхдагч хуулийн төслийг боловсруулж байна. Эдгээр хуулийг батлан мөрдүүлснээр манай нийгмийн улс төрийн тогтолцооны цөм болсон улс төрийн намуудын үйл ажиллагаа шинэчлэгдэж, иргэд, олон нийтийн бухимдлыг төрүүлж буй олон сөрөг үзэгдэл, гажуудал арилж, улс төрийн намууд жинхэнэ ёсоор төлөвшин хөгжихөд чухал түлхэц болно.
Монголын ард түмний Үндсэн хуулиараа тунхаглаж, эргэлт буцалтгүй сонгосон парламентын ардчилсан засаглал, төрийн эрх мэдлийн хуваарь, харилцан хяналт- тэнцэл цаашид баттай хадгалагдах нь бидний сонгосон замын найдвартай хөтөч мөн гэдэгт эргэлзэхгүй байна.
Үүний тулд ”Хэрэв хууль тогтоох болон гүйцэтгэх эрх мэдэл хоёулаа ганц хүний юм уу, нэг байгууллагын гарт орвол эрх чөлөө байхгүй болж, дарангуйлал тогтоно. Хэрэв шүүх эрх мэдэл нь гүйцэтгэх болон хууль тогтоох эрх мэдлээс ангид бус бол эрх чөлөө мөн л байхгүй гэсэн үг. Хэрэв тэр нь хууль тогтоох эрх мэдэлтэй хослох аваас иргэний амьдрал, эрх чөлөө хэмжээлшгүй дарангуйлалд унана гэсэн үг. Яагаад гэвэл шүүгч хууль тогтоогч болж хувирна. Хэрэв шүүх эрх мэдэл нь гүйцэтгэх засаглалтай нэгдэх аваас шүүгч нар дарангуйлагчийн эрх мэдэлтэй болдог. Ганц хүнд юм уу, түшмэд сурвалжтанууд, эсвэл нэг байгууллагад хууль тогтоодог, төрийн тогтоол, зааврыг хэрэгжүүлдэг, гэмт хэрэг, иргэдийн маргаан шүүдэг энэ гурван эрх мэдэл төвлөрөх аваас бүх юм өнгөрлөө гэсэн үг” гэж аугаа сэтгэгч, соён гэгээрүүлэгч Шарль де Монтескье хэлснийг бид ямагт санаж явах ёстой.
Үндсэн хуулийн хэрэгжилтийн байдалд шинжлэх ухааны үндэслэлтэй шинжилгээ, судалгаа хийх хэрэгцээ, шаардлага байсаар байна. Энэ чиглэлээр эрдэмтэн судлаачдын хийж буй судалгааны ажлыг дэмжиж, эрчимжүүлэх нь зүйтэй гэж УИХ үзэж байгаа.
Үндсэн хуулиа дагаж мөрдөж ирсэн 30 жилийн үйл явцыг шинжлэх ухааны үндэстэйгээр дүгнэж, Үндсэн хуулийнхаа үзэл баримтлал, агуулга, үзэл санааг тууштай мөрдөн хэрэгжүүлэх асуудлаар эрдэм шинжилгээний бага хурлыг өчигдөр зохион байгууллаа. Энэхүү бага хурал дээр яригдсан асуудал, санал, зөвлөмжийг манай төр засгийн бүхий л эрх мэдлийн байгууллагууд анхааралтай авч үзэж үйл ажиллагаагаа Үндсэн хуулийнхаа агуулгад нийцүүлэх, холбогдох эрх зүйн зохицуулалтыг боловсронгуй болгох талаар арга хэмжээ авч хэрэгжүүлэх нь зүйтэй.
Монгол Улсын иргэн бүр Үндсэн хуулиа дээдэлж, түүний агуулга, үзэл санааг ойлгож, амьдрал, ажил үйлстээ мөрдөж, эх орныхоо хөгжил, дэвшлийн төлөө чин сэтгэлээр нэгдэн нягтрахыг түүхт ойн энэ өдөр нийт иргэддээ хандан уриалж байна.
Үндсэн хуулийнхаа ойг тэмдэглэн өнгөрүүлэх үйл ажиллагаа өнөөдрөөс эхлэн дараа оны нэгдүгээр сарын 13 хүртэл үргэлжлэх учиртай. Энэ нэг жилийн хугацаанд Үндсэн хуулиа сурталчлан таниулах, үзэл санааг нь түгээн дэлгэрүүлэх, Үндсэн хуулийн мэдлэгийг иргэд, хүүхэд залуустаа олгох чиглэлээр түлхүү анхаарах ёстой. Ирээдүйн төлөөх энэ үйл хэрэгт эрхэм хүндэт зочид, Үндсэн хууль тогтоогчид та бүхний оролцоо, хувь нэмэр чухал гэдгийг эцэст нь тэмдэглэж хэлье.
Монгол Улсын ардчилсан, шинэ Үндсэн хуулийн үзэл санаа улам улмаар түгэн дэлгэрэх болтугай.
Монгол эх орон минь мөнх оршиж, төрийн нуруу төвшин, түмний сэтгэл амгалан оршиг ээ.
Хэн юу хэлэв...
С.Бямбацогт: Ард түмний хүсэж буй шударга ёсыг тогтооход хууль тогтоох, шүүх эрх мэдлийн хамтын ажиллагаа чухал
Монгол Улсын Их Хурлын дарга С.Бямбацогт 2026 оны дөрөвдүгээр сарын 22-ны өдөр Шүүхийн ерөнхий зөвлөлийн бүрэлдэхүүнтэй уулзаж, тус зөвлөлийн үйл ажиллагаа, хууль эрх зүйн орчин, тулгамдаж буй асуудлуудын талаар мэдээлэл сонсож, санал солилцлоо. Уулзалтын эхэнд Улсын Их Хурлын дарга, 2019 онд Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтийг хийж, шүүх болон шүүгчийн хараат бус байдлыг хангах асуудлыг тусгасан. Үүнээс хойш 2022 онд Хууль зүйн байнгын хорооны даргаар ажиллаж байхдаа Шүүхийн багц хуулиудын ажлын хэсгийг ахалж, Улсын Их Хурлаар батлуулж байснаа дурдаад тухайн үед хэлэлцүүлэг тасралтгүй 17 цаг үргэлжилж, хамгийн удаан хуралдаж, Шүүхийн багц хуулиудыг хэлэлцэн баталж байсныг онцлон тэмдэглэв.
Түүнчлэн хууль тогтоох, шүүх эрх мэдлийн байгууллагууд тус тусын чиг үүргээ хэрэгжүүлэхэд хуулийн хүрээнд харилцан мэдээлэл солилцох, ард түмний хүсэж буй шударга ёсыг тогтооход хамтран ажиллах нь чухал. Төрийн эрх мэдэл ард түмнээс эх ундаргатай. Тиймдээ ч төрийн мөн чанар нь ард иргэдийн итгэлийг хүлээсэн байхад оршино хэмээлээ.
Үргэлжлүүлэн, Монгол Улсын шүүхийн тухай хууль батлагдсанаас хойш таван жил өнгөрч буй учраас Хууль тогтоомжийн тухай хуульд заасны дагуу хуулийн хэрэгжилтэд үр дагаврын үнэлгээ хийж, нэмэлт, өөрчлөлтийн талаарх саналаа нэн даруй Улсын Их Хуралд ирүүлэх, Хууль зүйн байнгын хороо хамтран ажиллах шаардлагатай гэлээ. Энэ хүрээнд шүүхийн шинэтгэлийн асуудал нь дан ганц шүүх эрх мэдлийн асуудал бус, энэ шинэтгэлийг гүнзгийрүүлэх, бататгахад Улсын Их Хурал, Засгийн газар, Хууль зүй, дотоод хэргийн яам зэрэг төрийн байгууллагууд ямар оролцоотой байх нь 2024 онд батлагдсан “Монгол Улсын шүүх эрх мэдлийн хөгжлийн бодлого”-д тусгагдсаныг Улсын Их Хурлын дарга С.Бямбацогт яриандаа дурдав.
Шүүхийн ерөнхий зөвлөлийн дарга П.Золзаяа ерөнхий зөвлөлийн чиг үүрэг, ажиллах орчин, эрх зүйн орчны шинэтгэлийн үр дүн, тулгамдсан асуудлын талаар дэлгэрэнгүй танилцуулж, Улсын Их Хурлын дарга болон уулзалтад оролцсон гишүүдийн асуултад хариулт өгч, нээлттэй санал солилцлоо.
Энэ үеэр Шүүхийн багц хууль хэрэгжсэнээс хойш ажиглагдаж буй ахиц дэвшлийг тодотгож байв. Тухайлбал, хэрэг хуваарилалтыг гаднын нөлөөгүйгээр шийдвэрлэж, иргэдийн оролцоог хангаж, шүүх хурлыг дуу, дүрсний бичлэгтэйгээр олон нийтэд хүргэдэг болсон, нийтийн эрх ашгийг хөндсөн асуудлаар тойм бичиж нээлттэйгээр байршуулдаг болсноос гадна дагнасан шүүх тэр дундаа хялбар ажиллагааны шүүх байгуулагдсанаар бага үнийн дүнтэй хэргүүдийг шийдвэрлэх хугацааны хурд нэмэгдсэн зэрэг ахиц, дэвшил гарсан байна.
Харин цаашдаа шүүхийн үйлчилгээг сайжруулах, хүний нөөцийн бодлогыг оновчтой болгох, шүүхийн үйлчилгээний орчин нөхцөлийг эргэн харж, шаардлагатай хөрөнгө оруулалтыг цаг тухайд хийх зэрэг тулгамдсан асуудлууд байгааг танилцуулж байлаа. Тухайлбал, өнөөдрийн байдлаар 4 шүүх түрээсийн байранд, 3 шүүх байргүй, 4 шүүх, прокурорын байгууллагатай хамт нэг байранд үйл ажиллагаа явуулж байгаа аж. Мөн хуульд хэрэг хянан шалгах ажиллагааны цахим платформыг үүсгэх тухай тусгасан ч кибер аюулгүй байдлыг хангах дата төвийг байгуулахтай холбоотой эрх зүйн зарим зохицуулалт дутагдаж байгааг хөндөв.
Уулзалтын төгсгөлд Улсын Их Хурлын дарга С.Бямбацогт, шүүхийн шинэтгэлийг бататган бэхжүүлэхэд парламентын түвшинд юуг анхаарах, хэрэгжилтийг хариуцаж байгаагийн Шүүхийн ерөнхий зөвлөл юунд төвлөрөх талаар байр суурь сонсох, ойлголцол бий болгох нь энэхүү уулзалтын ач холбогдол болохыг тэмдэглэсэн. Мөн шүүхийн бие даасан, хараат бус байдлыг бэхжүүлэхийн зэрэгцээ тайлагнал, хариуцлагын зохистой тэнцвэрийг бий болгоход чиглэгдсэн Шүүхийн ерөнхий зөвлөлийн бүрэлдэхүүний төлөөлөл дутуу байгааг Улсын Их Хурал, Хууль зүйн байнгын хороо анхааралдаа авч шийдвэрлэх болно хэмээгээд Улсын Их Хурлын даргын хувьд шүүхийн шинэтгэлийг үргэлжлүүлэхэд шаардлагатай эрх зүйн бодлогоор дэмжиж ажиллахаа илэрхийллээ гэж Улсын Их Хурлын Хэвлэл мэдээлэл, олон нийттэй харилцах газраас мэдээллээ.
Хэн юу хэлэв...
Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх, К.Токаев нар албан ёсны хэлэлцээний үр дүнгийн талаар мэдээлэл өглөө
Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ухнаагийн Хүрэлсүхийн Бүгд Найрамдах Казахстан Улсад хийж байгаа төрийн айлчлал үргэлжилж байна. Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх, К.Токаев нар албан ёсны хэлэлцээ хийсний дараа хэвлэл мэдээллийн байгууллагуудын төлөөлөлд мэдээлэл өглөө.
Төрийн тэргүүн нарын хэлсэн үгийг хүргэж байна.
МОНГОЛ УЛСЫН ЕРӨНХИЙЛӨГЧ УХНААГИЙН ХҮРЭЛСҮХ:
Эрхэм хүндэт Ерөнхийлөгч өө,
Энд хүрэлцэн ирсэн эрхэм хүндэт хэвлэлийн төлөөлөгчид өө,
Та бүхэнд энэ өдрийн мэндийг өргөн дэвшүүлье.
Бүгд Найрамдах Казахстан Улсын Ерөнхийлөгч, Эрхэм хүндэт Касым-Жомарт Токаев Таны урилгаар танай сайхан оронд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч 20 жилийн дараа төрийн айлчлал хийж буйдаа баяртай байна.
Евроазийн зүрхэнд орших байгалийн үзэсгэлэнт сайхан эх орондоо биднийг халуун дотно хүлээн авч байгаа Эрхэм хүндэт Ерөнхийлөгч Танд болон Казахстан улсын төр, засаг, найрсаг ард түмэнд чин сэтгэлийн талархал илэрхийлье.
Эрхэм хүндэт Ерөнхийлөгч Таны 2024 онд Монгол Улсад хийсэн түүхэн айлчлалын үеэр хоёр улсын найрсаг харилцааг шат ахиулан “Стратегийн түншлэл”-ийн өндөр түвшинд хүргэн хөгжүүлэх түүхэн шийдвэр гаргасныг эргэн дурсахад таатай байна.
Хоёр улсын төрийн тэргүүн хоёр жил хүрэхгүй хугацаанд харилцан төрийн айлчлал хийсэн нь харилцаа, хамтын ажиллагааг улам бүр өргөжүүлэн хөгжүүлэхийн төлөөх Та бидний хүсэл эрмэлзлийн тод илэрхийлэл болж байна.
Монгол Улсын төрийн тэргүүний айлчлал нүүдлийн соёл иргэншил, түүхэн үнэт зүйлсээрээ гүнзгий хэлхээ холбоотой хоёр орны ард түмний ахан дүүсийн найрамдал, нөхөрлөлийг бататган бэхжүүлж, харилцааны нэгэн шинэ хуудсыг хамт нээж байгаад баяртай байна.
Эрхэм хүндэт Ерөнхийлөгч Тантай хийсэн албан ёсны хэлэлцээ амжилттай болсонд сэтгэл өндөр байна.
Өнөөдөр та бид манай өнгөрсөн 30 гаруй жилийн харилцааны ололт амжилт болон бидний ярьж тохирсон ажлуудын хэрэгжилтийг дүгнэн хэлэлцэж, ирэх он жилүүдэд хамтын ажиллагааг улам бүр эрчимжүүлэн хөгжүүлэх талаар хэлэлцлээ.
Эрхэм хүндэт Ерөнхийлөгч Таны манай улсад хийсэн айлчлалын үеэр худалдаа, эдийн засаг, хөдөө аж ахуй, мал эмнэлэг, хөнгөн үйлдвэр, тээвэр логистик, мэдээллийн технологи зэрэг салбарын хамтын ажиллагааны үндэс суурийг бэхжүүлсэн 12 баримт бичигт гарын үсэг зурсан билээ.
Тэгвэл энэ удаагийн төрийн айлчлалын хүрээнд хамтын ажиллагааны эрх зүйн үндсийг бэхжүүлэхэд чиглэсэн төрийн байгууллага болон аж ахуйн нэгж хоорондын 18 баримт бичигт гарын үсэг зурлаа.
Соёл, шинжлэх ухаан, эрүүл мэнд, банк, санхүү, худалдаа, эдийн засаг, эрдэс баялаг, хүмүүнлэг, хэвлэл мэдээлэл, орон нутгийн харилцаа зэрэг салбарт хамтын ажиллагааг өргөжүүлэхээр тохиролцсоныг тэмдэглэхэд таатай байна.
Бид харилцан ашигтай худалдаа, эдийн засгийн хамтын ажиллагааг бүх талаар өргөжүүлэн хөгжүүлэхээр тохирлоо.
Худалдааны эргэлтийг 500 сая ам.долларт хүргэх зорилтын хүрээнд Монгол Улсаас ноос, ноолуур, арьс шир, мах, махан бүтээгдэхүүн, Казахстан Улсаас жимс, жимсгэнэ, хүнсний ногоо, улаан буудай зэрэг бүтээгдэхүүний нийлүүлэлтийг нэмэгдүүлэхээр тохиролцлоо.
Худалдаа, хөрөнгө оруулалтыг нэмэгдүүлэхэд “Монгол Улс болон Евроазийн эдийн засгийн холбоо хоорондын чөлөөт худалдааны түр хэлэлцээр” чухал үүрэгтэй гэдэгт санал нэгдэж, хэлэлцээрийн хэрэгжилтийг хангах үйл ажиллагааны хамтарсан Замын зураглал гаргахаар тогтлоо.
Айлчлалын хүрээнд Астана хотноо зохион байгуулах “Монгол-Казахстаны бизнес форум”-д 200 гаруй аж ахуйн нэгжийн төлөөлөл оролцож байгаа нь хоёр орны бизнес эрхлэгч, баялаг бүтээгчид хамтран ажиллах хүсэл эрмэлзэл дүүрэн байгааг илтгэж байна.
Энэ бол бизнес эрхлэгч, баялаг бүтээгчдийн хамтын ажиллагаа, хэлхээ холбоог улам бүр бэхжүүлж, хөрөнгө оруулалтыг нэмэгдүүлэх, бизнесийн таатай орчныг бүрдүүлэхэд зохих хувь нэмэр оруулна гэдэгт итгэлтэй байна.
Зам, тээврийн салбарт тулгарч буй саад бэрхшээлийг арилгах, тээвэр, логистикийн дөт маршрут бий болгох боломжийг судлах хүрээнд хамтарсан Ажлын хэсэг байгуулахаар тохирлоо.
Монгол, Казахстаны хооронд агаарын тээврийн харилцааг эрчимжүүлж, хоёр улсыг холбосон нэгэн шинэ гарцыг нээлээ.
“Хүннү Эйр” компани Улаанбаатар – Алматы чиглэлд тогтмол нислэг үйлдэж байгаа бол ирэх 6 дугаар сараас Казахстаны “Скат” авиакомпани Улаанбаатар-Астана чиглэлд шууд нислэг үйлдэхээр боллоо.
Ингэснээр хоёр улсын иргэд харилцан зорчих урсгал, бараа бүтээгдэхүүний экспорт, импорт нэмэгдэж, аялал жуулчлалын салбар хөгжихийн зэрэгцээ бизнесийн таатай орчин бүрдэхэд чухал хувь нэмэр оруулна гэж үзэж байна.
Соёлын харилцаа нь хоёр орны ард иргэдийг холбосон чухал гүүр болж ирсэн, цаашид хамтарсан хөтөлбөр хэрэгжүүлэх, түүх, соёлын хосгүй өвд хамаарах эх сурвалж, баримт дурсгалыг судлан тогтоох, соёлын биет бус өвийн хамтарсан судалгаа хийх зэрэг олон талт хамтын ажиллагааг өргөжүүлэн хөгжүүлэхээр тохиролцлоо.
“Чингис хаан” үндэсний музей, Казахстаны Шинжлэх ухаан, дээд боловсролын яамны харьяа Түүх, угсаатны зүйн хүрээлэн хоорондын Харилцан ойлголцол, хамтын ажиллагааны Санамж бичиг байгууллаа.
Монгол Улс нүүдлийн соёл иргэншлийн уламжлалыг өнөөг хүртэл уугуул хэлбэрээр нь хадгалан үлдсэн цөөн орны нэг билээ.
Манай улсад зохион байгуулдаг “Нүүдэлчин” дэлхийн соёлын фестиваль болон Казахстан Улсад болдог “Нүүдэлчний соёлын наадам”-д төлөөлөгчдөө харилцан оролцуулж ирсэн сайхан уламжлалаа үргэлжлүүлэн хөгжүүлэхээр тохирлоо.
Айлчлалын үеэр хоёр улсын төрийн тэргүүн нарын ивээл дор “Монголын сайхан орон” тоглолтыг Астана хотноо анх удаа зохион байгуулж, мөнх хөх тэнгэрийн орон, тал нутгийн аялгуугаар казах анд нөхдийнхөө сонорыг мялаан, сэтгэл хөдлөм сайхан дурсамжийг хамтдаа бүтээж байгаад сэтгэл хангалуун байна.
Монгол, Казах судлалыг хөгжүүлэх, хоёр улсын хэл, соёл, орон судлалын багш, судлаачдыг бэлтгэх, хамтын ажиллагааг идэвхжүүлэхээр санал нэгдэж, баримт бичигт гарын үсэг зурлаа.
Орон нутгийн хамтын ажиллагааг хөгжүүлэх хүрээнд Хархорум, Налайх болон Казахстаны Алатау, Талдык-орган хот хооронд ах, дүү хотын харилцаа тогтоолоо.
Мэдээллийн технологи, уул уурхай, эрүүл мэнд, биеийн тамир, спортын салбарт хамтарсан төсөл, хөтөлбөр хэрэгжүүлэх талаар судалж ажиллахаар тогтлоо.
Манай хоёр улс НҮБ болон олон улсын бусад байгууллагын хүрээнд бие биеэ харилцан дэмжиж, идэвхтэй хамтран ажиллаж ирсэн бөгөөд бүс нутаг, олон улсын түвшинд хамтын ажиллагаагаа улам бүр гүнзгийрүүлэн хөгжүүлэхийн төлөө байна.
Эрхэм хүндэт Ерөнхийлөгч Таны санаачилгаар НҮБ-ын ивээл дор Экологийн асуудлаарх бүс нутгийн дээд түвшний уулзалтыг Астана хотноо зохион байгуулж буйг өндөр үнэлж байна.
Усны нөөцийг хамгаалах, зөв зохистой ашиглах чиглэлээр бүс нутаг, олон улсын хамтын ажиллагааг бэхжүүлэх нь нэн чухал ач холбогдолтой хэмээн үзэж, “Усны олон улсын байгууллага” байгуулах тухай Ерөнхийлөгч Таны дэвшүүлсэн санал, санаачилгыг Монгол Улс дэмжиж байна.
Энэ оны 8 дугаар сард Монгол Улсад болох НҮБ-ын Цөлжилттэй тэмцэх конвенцын оролцогч Талуудын 17 дугаар бага хуралд Казахстан Улс өндөр түвшинд оролцохыг урьж байна.
Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн санаачилга “Тэрбум мод” үндэсний хөдөлгөөн болон Казахстан Улсын Ерөнхийлөгчийн санаачилга “Хоёр тэрбум мод” төслийг уялдуулж, уур амьсгалын өөрчлөлттэй тэмцэх, хүрээлэн буй орчныг хамгаалах үйлсэд хамтран ажиллахаар боллоо.
Төв Азийн орнуудын “С5+1” форматын хамтын ажиллагааны индрийг ашиглан Монгол Улсын оролцоог хангасан дээд, өндөр түвшний уулзалтыг хамтран зохион байгуулах боломжийн талаар санал солилцлоо.
Казахстан Улс нь Улаанбаатар хотноо төвтэй Далайд гарцгүй хөгжиж буй орнуудын Олон улсын судалгааны төвийн гишүүн орны хувьд тус байгууллагын үйл ажиллагааг тууштай дэмжиж, хамтран ажиллаж ирсэнд талархал илэрхийлье.
Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн санаачилгаар НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн Бүгд хуралдаанаар жил бүрийн 7 дугаар сарын 11-ний өдрийг “Дэлхийн адууны өдөр” болгон тэмдэглэх тухай тогтоолыг баталсан.
Уг тогтоолд Бүгд Найрамдах Казахстан Улс хамтран зохиогчоор нэгдсэнд чин сэтгэлийн талархал илэрхийлж байна.
Эрхэм хүндэт Ерөнхийлөгч өө,
Монгол, Казахстаны харилцаа, хамтын ажиллагааг өргөжүүлэн хөгжүүлэх үйлсэд Эрхэм хүндэт Ерөнхийлөгч, миний дотны нөхөр Таны оруулж буй хувь нэмэр, хичээл зүтгэлийг онцлон тэмдэглэж, өндрөөр үнэлж байна.
Та бидний яриа хэлэлцээ, харилцан тохиролцсон ажлууд хоёр орны хөгжил цэцэглэлт, ард түмний сайн сайхны төлөө биеллээ олж, хоёр улсын харилцаа, хамтын ажиллагаа улам бүр өргөжин бэхэжнэ гэдэгт итгэл дүүрэн байна.
Манай хоёр ард түмний ахан дүүсийн найрамдал, нөхөрлөл үеийн үед батжин бэхжиж, Монгол, Казахстаны “Стратегийн түншлэл”-ийн харилцаа, хамтын ажиллагаа өнө мөнхөд цэцэглэн хөгжих болтугай.
Казахын найрсаг ард түмэнд талархал илэрхийлье. Анхаарал хандуулсанд баярлалаа.
БҮГД НАЙРАМДАХ КАЗАХСТАН УЛСЫН ЕРӨНХИЙЛӨГЧ КАСЫМ ТОКАЕВ:
Эрхэм хүндэт Ерөнхийлөгч,
Эрхэмсэг хатагтай, ноёд,
Хэвлэл мэдээллийн төлөөлөгчид өө,
Миний урилгыг хүлээн авч манай сайхан оронд төрийн айлчлал хийж байгаа Эрхэмсэг ноён Ухнаагийн Хүрэлсүх Танд талархал илэрхийлье.
Астанад тавтай морилно уу.
Энэ айлчлалд миний бие онцгой анхаарал хандуулж байна. Учир нь Монгол Улс бол бүс нутгийн чухал түнш, найрсаг хөрш орон.
Бидний түүх язгуур нийтлэг. Бид нүүдэлчний соёл ба эсгий гэр соёлын өв залгамжлагчид. Бидний аж байдал, оюун санаа, амьдралын хэв маяг, ёс уламжлал ижил төстэй.
Тиймээс бид үргэлж санаа нэг байж, гаргасан амжилтдаа баярлах учиртай. Сүүлийн жилүүдэд харилцаа, хамтын ажиллагаа эрчимтэй хөгжиж байна.
Жил гаруйхны өмнө би Монгол Улсад төрийн айлчлал хийсэн. Эрхэмсэг ноён У.Хүрэлсүх Таны болон Монголын ард түмний элгэмсэг, халуун дотно сэтгэлийг би үргэлж баяртайгаар санан дурсаж байх болно.
Айлчлалын үеэр “Стратегийн түншлэл” тогтоох тухай баримт бичигт гарын үсэг зурсан. Энэ нь мянган жилийн түүхтэй нөхөрлөлийн маань чухал бөгөөд түүхэн бичиг баримт юм.
Өдгөө хоёр орны Парламент болон төрийн яамд нягт холбоотой байгаагийн зэрэгцээ Засгийн газар хоорондын комисс, Бизнесийн зөвлөл амжилттай ажиллаж байна.
Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүхийн төрийн айлчлал эдгээр хамтын ажиллагааг улам бэхжүүлэх нь гарцаагүй юм.
Бид хоёр талт хамтын ажиллагааг бүхий л чиглэлээр өргөжүүлэн хөгжүүлэх үр дүнтэй хэлэлцээ хийлээ. Улс төр, эдийн засаг, соёл, хүмүүнлэг болон бусад салбарт хамтын ажиллагаагаа улам ахиулахаар тохирлоо.
Тухайлбал Баян-Өлгий аймагт Казахстаны Консулын газар нээх шийдвэрт хүрлээ. Үүнийг бид ахан дүүс, түүхэн язгууртай орнуудын “Стратегийн түншлэл”-д түшиглэсэн чухал алхам гэж үзэж байна.
Энэ нь Монголын казах иргэдэд хандсан чин сэтгэл, нөхөрлөлийн бодит тусгал юм. Бид энэ шийдвэрээ дээд зэргээр үнэлж байна. Энэ ялдамд Эрхэмсэг ноён Ерөнхийлөгч Танд гүн талархаж байгаагаа дахин илэрхийлье.
Энэ удаагийн айлчлалаар хэдэн хэдэн чухал баримт бичигт гарын үсэг зурсан нь харилцаа, хамтын ажиллагааг өргөжүүлэн хөгжүүлэхэд чухал хувь нэмэр оруулна.
Худалдааны эргэлт өмнөх жил 130 гаруй сая ам.доллар хүрч, 7.7 хувиар өслөө. Хоёр орны эдийн засгийн бололцоог харгалзаж үзвэл бидэнд илүү их боломж байна.
Ирэх жилүүдэд худалдааны эргэлтийг 500 сая ам.долларт хүргэх зорилт тавьсан. Үүний тулд хамгийн түрүүнд бараа бүтээгдэхүүний нэр төрлийг олшруулах шаардлагатай байна. Эдийн засгийн хамтын ажиллагааг хөгжүүлэхэд саад учруулж байгаа бүхий л бэрхшээлийг аль болох багасгах хэрэгтэй гэж үзлээ.
Бид болон Монгол Улс “Евроазийн эдийн засгийн холбоо хоорондын чөлөөт худалдааны түр хэлэлцээр”-ийг баталсан. Энэ нь хоёр орны харилцааг өргөжүүлэх боломж олгож байна.
Цаашид агаарын тээвэр, замын асуудалд анхаарах шаардлага бий. Автозам барьж, тээврийн дөт зам нээх нь зүйтэй гэсэн хамтын шийдэлд хүрлээ. Үүнийг богино хугацаанд шийдэх боломж хомс ч бид нэг зорилготой байгааг харуулж байна. Иймээс Засгийн газрын хамтарсан Ажлын хэсэг байгуулахаар тохиролцлоо.
Автозамын асуудлыг шийдсэнээр худалдааны эргэлт нэмэгдэж, бусад орны зах зээлд нэвтрэх боломж ч нээгдэнэ.
Өнгөрсөн жил би “Алтай дамнасан хэлэлцээр” гэсэн саналаа дэвшүүлсэн. Алтайг тойрсон дөрвөн орон худалдаа, тээвэр логистик, аялал жуулчлалын салбарт нийтлэг байр суурьтай байх нь том түлхэц болж, олон боломж олгоно.
Энэ нь Алтайн аялал жуулчлалыг кластер хэлбэрээр хөгжүүлэх боломж нээгдэнэ гэсэн үг.
Алматы-Улаанбаатар чиглэлд шууд нислэгтэй байгаа бол тун удахгүй Астана-Улаанбаатар чиглэлийн нислэгийг сэргээнэ. Үүнээс гадна Өскемен-Өлгий чиглэлд шинэ нислэг үйлдэх тухай түүхэн чухал шийдэлд хүрлээ. Энэ нь бидний бүс нутгийн цаашдын хөгжилд томоохон хувь нэмэр оруулна гэдэгт итгэлтэй байна.
Энэ шийдвэрт хүрэхэд томоохон нөлөө үзүүлсэн Ерөнхийлөгч Танд болон Монголын ард түмэн, байгууллагуудад талархал илэрхийлье.
Манай хоёр орон байгалийн баялаг ихтэй. Геологийн эрэл хайгуул, газрын баялгийг ашиглах манай туршлагыг та бүхэн ашиглах бүрэн боломжтой. Манай хоёр орон хөдөө аж ахуй, мал аж ахуйн салбараа онцгойлон авч үздэг.
Цаашид малын гаралтай бүтээгдэхүүнийг олон улсын стандартад нийцүүлэхэд анхаарах шаардлагатай гэж үздэг. Малын халдварт өвчний эсрэг вакцин үйлдвэрлэх хамтарсан үйлдвэр байгуулахад бид бэлэн байна.
Дэлхийг сансраас ажиглах систем байгуулах, цахим хөгжил, соёл, хүмүүнлэгийн чиглэлээр хувь нэмрээ оруулахад бэлэн байна.
Өнгөрсөн онд Астанад “Silk way star” олон улсын шоунд Монголын дуучин И.Мишээл тэргүүн байр эзэлсэн нь бидэнд их дотно санагдсан. Манай ард түмэн ч их баярласан.
Иймэрхүү төсөл, хөтөлбөрүүд бидний оюун санаа, соёл, хүмүүнлэгийн хамтын ажиллагааг улам хөгжүүлэхэд чухал түлхэц болно.
Манай улс жил бүр Монголын оюутан залуусыг тэтгэлэгт хөтөлбөрт хамруулдаг. Цаашид бид оюутны тоог нэмж, Монгол Улсад шаардлагатай боловсон хүчнийг бэлтгэхэд бэлэн. Энэ жил Боловсролын үзэсгэлэн зохион байгуулахаар төлөвлөж байна. Мөн Казахстаны их сургуулийн салбарыг Монголд нээх санал дэвшүүллээ.
Бид хот байгуулалтын чиглэлээр хамтран ажиллах болсны дээр хоёр орны хотууд ах дүүгийн харилцаа тогтоолоо. Энэ нь бидний нөхөрсөг хамтын ажиллагааг бэхжүүлэх шинэ зам, гүүр байх болно.
Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүхийн төрийн айлчлал маш үр дүнтэй болж байна. Бүс нутаг болон олон улсын түвшинд бид байр суурь нэгтэй гэдгээ нотоллоо. Бид Монгол Улстай харилцах харилцаандаа чухал ач холбогдол өгч байна.
Эрхэмсэг ноён Ерөнхийлөгч Танд болон Монголын ард иргэдэд амжилт хүсэн ерөөж, сайн сайхан бүхнийг ерөөе.
Бидний найрамдал нөхөрлөл бат бөх байх болтугай. Баярлалаа.
Хэн юу хэлэв...
БНХАУ-ын Элчин сайд Шэнь Миньжуань харилцан ашигтай хамтын ажиллагааг өргөжүүлэхийг уриалав
Монгол дахь БНХАУ-ын Элчин сайд Шэнь Миньжуань өөрийн албан X (хуучнаар Twitter) цахим хуудсандаа Монгол, Хятадын хамтын ажиллагааны талаар байр сууриа илэрхийлжээ.
Тэрбэр, " Монголчуудын дунд “айл хүний амь нэг, саахалт айлын санаа нэг” гэж зүйр үг байдаг бол, Хятадын тал “элэгсэг дотно, үнэнч шударга, үр ашигтай, хүртээмжтэй” үзэл баримтлалыг баримталж, хувь заяаны хамтын нийгэмлэгийг цогцлоохыг зорьдог бөгөөд үндсэн агуулгаараа нийцдэг билээ. Энэхүү хэлэлцээр нь давуу талуудаа нөхөлцөж, харилцан ашигтай хамтын ажиллагаанд хүрэхэд чиглэсэн бөгөөд талуудын чин шударга хамтын ажиллагааны илэрхийлэл буюу нэг нь хожиж нөгөө нь хохирох тухай агуулаагүй болно. Хятад улс саяхан XV дахь таван жилийн төлөвлөгөөгөө баталж, гадаад улс оронд нээлттэй байх бодлогоо улам гүнзгийрүүлж, хөрш орнуудтай аж үйлдвэрийн хамтын ажиллагаа, гадаад худалдаа болон уялдаа холбоогоо улам нягтруулахаар зорьж байна.
Монголын хувьд Хятад хэмээх том зах зээл хаяа залган оршиж байна. Энэ оны эхний улиралд Монголын экспорт 60 хувиар өссөн нь Хятад руу чиглэсэн экспорт голлон нэмэгдсэнтэй холбоотой. Харилцан итгэлцлээ улам бэхжүүлж, хамтын ажиллагааны “бялууг” улам томруулж, хамтын хөгжлийг илүү хурднаар, илүү үр дүнтэйгээр бүтээцгээе." гэжээ.
-
Дэлхий нийтээр..2026/02/24
Бүх цэргийн Их хар сүлдний цагаалах тайлга боллоо
-
Тод зураг2019/11/15
Нийслэлд өнөөдөр архи, согтууруулах ундаа худалдах, түүгээр үйлчлэхийг хориглоло...
-
Дэлхий нийтээр..2025/07/30
БНВУ-ын Ерөнхий прокурор Монгол Улсад айлчилж байна
-
Дэлхий нийтээр..2021/07/26
Гадаад харилцааны Дэд сайд Б.Мөнхжин АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн даргын орлогч ...