АНУ-ын Ерөнхийлөгч Дональд Трамп Ираны газрын тосны экспортын гол төв болох Харг арлыг хяналтдаа авах боломжийг хөндсөн мэдэгдэл хийсний дараа дэлхийн эрчим хүчний зах зээлд огцом өөрчлөлт гарч, газрын тосны үнэ 116 ам.долларт хүрсэн талаар олон улсын хэвлэлүүд мэдээллээ.

Их Британийн “Гардиан” сонинд мэдээлснээр, Дональд Трамп “Ираны газрын тосыг авах нь миний хамгийн дуртай зүйл” хэмээн мэдэгдсэн нь хөрөнгө оруулагчдын дунд болгоомжлол үүсгэж, зах зээлд хүчтэй нөлөөлсөн байна. Түүний энэхүү мэдэгдэл нь Ираны газрын тосны нийлүүлэлт тасалдах эрсдэлийг нэмэгдүүлж, газрын тосны үнэ богино хугацаанд огцом өсөхөд хүргэжээ.

Үүний зэрэгцээ Азийн хөрөнгийн зах зээлүүд буурч, хөрөнгө оруулагчид эрсдэлээс зайлсхийх хандлагад шилжсэн байна. Шинжээчдийн үзэж буйгаар Ойрхи Дорнодын мөргөлдөөн цаашид өргөжвөл дэлхийн эдийн засагт ноцтой дарамт үүсэх магадлал нэмэгдэж байгаа аж.

Газрын тосны үнэ гуравдугаар сарын эхэн үеэс хойш эрчимтэй өсөж, 50 гаруй хувийн өсөлт үзүүлэх хандлага ажиглагдаж байгаа бөгөөд энэ нь 1990 оны Персийн булангийн хямралын үеийн өсөлттэй ойролцоо түвшинд хүрч болзошгүйг шинжээчид анхааруулж байна.

Ойрхи Дорнодын нөхцөл байдал хурцдаж, Йемений Хути бүлэглэл мөргөлдөөнд татагдан орж байгаа нь Персийн булан болон Хормузын хоолойн аюулгүй байдалд эрсдэл үүсгэж, дэлхийн газрын тосны нийлүүлэлтийн томоохон хэсэг тасалдах магадлалыг нэмэгдүүлээд байна.

Энэ нөхцөл байдлын улмаас Их Британийн Ерөнхий сайд Кир Стармер эрчим хүчний компаниудын удирдлагуудтай яаралтай хэлэлцээ хийхээр төлөвлөсөн талаар мэдээлжээ. Европын орнууд эрчим хүчний хомсдол үүсэх эрсдэлд бэлтгэж эхэлсэн байна.

Шинжээчдийн үзэж буйгаар мөргөлдөөн цаашид өргөжвөл газрын тосны үнэ 150-200 ам.долларт хүрэх эрсдэлтэй бөгөөд энэ нь дэлхийн эдийн засагт томоохон цохилт өгөж болзошгүй байна.

Ийнхүү АНУ-ын Ерөнхийлөгчийн мэдэгдэл, Ойрхи Дорнодын хурцадмал байдал, газрын тосны нийлүүлэлтийн эрсдэл зэрэг хүчин зүйлс давхцаж, дэлхийн эрчим хүчний зах зээлд хүчтэй дохио өгч, шинэ эдийн засгийн эрсдэлийн талаар анхааруулж эхэллээ.

Ойрхи Дорнодын нөхцөл байдал хурцадсантай холбоотойгоор АНУ-ын тэнгисийн цэргийн хүчний хөдөлгөөн эрчимжиж, бүс нутагт цэргийн байрлалаа бэхжүүлэх хандлага ажиглагдаж байна. Шинжээчдийн үзэж буйгаар АНУ хэд хэдэн хувилбараар ажиллах боломжтой байна.

Нэгдүгээрт, АНУ бүс нутагт нисэх онгоц тээгч хөлөг болон хамгаалалтын хөлгүүдийг нэмэгдүүлж, холбоотнуудынхаа аюулгүй байдлыг хангах байрлалд шилжүүлэх магадлалтай. Персийн булан, Улаан тэнгис, Арабын тэнгисийн бүсэд АНУ-ын тэнгисийн цэргийн хүч аль хэдийн байрласан бөгөөд шаардлагатай тохиолдолд нэмэлт хүч илгээх боломжтой гэж шинжээчид үзэж байна.

Хоёрдугаарт, далайн тээврийн аюулгүй байдлыг хангах ажиллагаа өргөжих төлөвтэй байна. Ойрхи Дорнодын хурцадмал байдал нэмэгдэх үед газрын тос, худалдааны гол тээврийн зам болох Ормузын хоолой болон Улаан тэнгисийн бүсэд хамгаалалтын ажиллагаа чангарах нь түгээмэл байдаг. Энэ нь дэлхийн газрын тосны нийлүүлэлтэд чухал нөлөөтэй бүс нутаг юм.

Гуравдугаарт, АНУ холбоотнуудтай хамтарсан сургалт, эргүүл хамгаалалтыг нэмэгдүүлэх магадлалтай. Персийн булангийн орнууд болон Европын холбоотнуудтай хамтран далайн хяналт, хамгаалалтын ажиллагааг өргөжүүлэх нь нөхцөл байдлыг тогтворжуулах нэг арга гэж үздэг.

Дөрөвдүгээрт, хурцадмал байдал нэмэгдвэл АНУ урьдчилан сэргийлэх зорилгоор цэргийн хүчээ ойртуулж, шуурхай хариу арга хэмжээ авах боломжийг бүрдүүлэх магадлалтай байна. Энэ нь шууд мөргөлдөөнд оролцохоос илүүтэй сэргийлэх, дарамт үзүүлэх стратеги гэж шинжээчид тайлбарлаж байна.

Шинжээчдийн дүгнэж буйгаар АНУ ойрын хугацаанд шууд цэргийн ажиллагаа эхлүүлэхээс илүүтэй бүс нутгийн аюулгүй байдлыг хангах, холбоотнуудаа хамгаалах, далайн тээврийн урсгалыг хэвийн байлгах зорилготой байрлал бэхжүүлэх алхмуудыг түлхүү хийх төлөвтэй байна.

Дэлхийн томоохон авиа компаниуд тийзийн үнээ нэмэгдүүлж эхэлжээ. Үүнд газрын тосны үнэ огцом өссөн, Ойрхи Дорнодын хурцадмал байдал нэмэгдсэн, зарим агаарын замууд хаагдсан зэрэг хүчин зүйлс голлон нөлөөлж байна.

Сүүлийн өдрүүдэд дэлхийн зах зээлд газрын тосны үнэ огцом өсөж, нэг торх газрын тос 110 ам.доллар давсан нь агаарын тээврийн компаниудын зардлыг эрс нэмэгдүүлжээ. Нислэгийн зардлын 25-35 хувийг шатахуун эзэлдэг тул нефтийн үнийн өсөлт шууд тийзийн үнэд нөлөөлж эхэлсэн байна.

Олон улсын шинжээчдийн мэдээлснээр дэлхийн томоохон авиа компаниуд болох Emirates, Qatar Airways, Turkish Airlines, Lufthansa, Air France, Delta Air Lines, United Airlines зэрэг компаниуд шатахууны нэмэлт хураамжийг шинэчлэн тогтоож эхэлжээ.

Зарим чиглэлд тийзийн үнэ 10-25 хувиар өссөн талаар олон улсын агаарын тээврийн салбарын эх сурвалжууд мэдээлж байна. Ялангуяа Европ-Ази, Ойрхи Дорнод, Америк чиглэлийн урт нислэгүүд илүү их өсөлттэй байгаа аж.

Мөн Ойрхи Дорнодын нөхцөл байдал хурцадсантай холбоотойгоор хэд хэдэн агаарын орон зайг тойрч нисэх шаардлага гарчээ. Үүний улмаас нислэгийн хугацаа уртасч, шатахууны зарцуулалт нэмэгдсэн байна. Тухайлбал, Персийн булан болон Ираны агаарын орон зайг тойрч нисэх тохиолдол нэмэгдэж, Европ-Ази чиглэлийн нислэгүүд 30-90 минутаар уртассан талаар салбарын эх сурвалжууд мэдээлжээ.

Олон улсын агаарын тээврийн холбоо болох International Air Transport Association мөн шатахууны үнэ өсөх хандлага үргэлжилбэл 2026 оны хоёрдугаар улиралд тийзийн үнэ дахин өсөх эрсдэлтэйг анхааруулсан байна.

Үүнээс гадна:

• Агаарын орон зай хаагдах эрсдэл
• Даатгалын зардал нэмэгдэх
• Нислэгийн маршрут уртсах
• Аюулгүй байдлын нэмэлт зардал

зэрэг хүчин зүйлс тийзийн үнийг өсгөж буй гол шалтгаанууд болж байна.

Шинжээчид ойрын саруудад:

• Европ чиглэл хамгийн их өсөх
• Америк чиглэл өсөх
• Азийн ойрын чиглэлүүд бага өсөх
  магадлалтай гэж үзэж байна.

Ийнхүү дэлхийн геополитикийн нөхцөл байдал хурцадсантай холбоотойгоор олон улсын агаарын тээврийн салбарт дарамт үүсч, зорчигчид ирэх саруудад илүү өндөр үнэтэй тийз захиалах шаардлагатай болох төлөвтэй байна.