Хэн юу хэлэв...
Ч.Жаргалбаатар: Хэргийг хялбаршуулсан журмаар шийдвэрлэснээр ял завших явдлыг бууруулна
АТГ-ын Мөрдөн шалгах хэлтсийн III албаны дарга, ахлах комиссар Ч.Жаргалбаатартай ярилцав.
-Сүүлийн үед хэргийг хялбаршуулсан журмаар шийдэх гэдэг талаар нэлээд яригдах боллоо. Та хялбаршуулсан журам гэдэг ойлголтыг эхлээд тайлбарлахгүй юу?
-Гэмт хэрэг үйлдэж буй хүний хувьд тухайн гэмт үйлдлээ илрэхгүй, хариуцлага хүлээхгүй гэсэн итгэл, магадлалд тулгуурлан үйлддэг болохыг олон судалгааны тайланд дурдсан байна. Нийгэмд аюултай зохион байгуулалтад орсон бүлэг, бүлэглэлийн хэргийг илрүүлэх, гэм буруутай хүмүүст хариуцлага хүлээлгэхэд бэрхшээл нэлээд тулгардаг. Хохирсон этгээд хохирлоо нөхөн төлүүлэх, зөрчигдсөн эрхээ сэргээлгэх процесс удааширч цаг хугацаа, эдийн засгийн хувьд нэмж хохирох, мөрдөн шалгах, хянан шийдвэрлэх урт хугацаа бүхий процесс нь оролцогч нарыг залхаадаг байдал илэрхий харагдаж байгаа. Суурин соёл иргэншилтэй, эрх зүйн өндөр хөгжил бүхий улс орнуудад зохион байгуулалт бүхий хэргүүдийг хялбараар шийдвэрлэх, урт удаан процессыг халах зорилгоор PLEA BARGAIN гэсэн ойлголтыг бий болгож, улс орон бүр өөрийн хууль тогтоомжид нийцүүлэн хэрэглэж байна.
Ромын эрин үед эрүүгийн хариуцлагыг зөвшилцөн шийдвэрлэж байсан практик хөгжиж, өнөө цагт эрх зүйн бүл харгалзахгүй 90 орчим улс “хэргийг хялбаршуулсан журам”-аар шийдвэрлэх эрх зүйн орчныг бүрдүүлсэн. АНУ 1920 онд нийт хэргийн 50 хувийг хялбаршуулж шийдвэрлэж байсан бол одоо 95 хувьд хүрсэн, Орос, Хятад, Англи, Итали, Франц, Хорват зэрэг орнуудад энэ журмыг түгээмэл ашиглаж байгаа талаар Роберт Странг илтгэлдээ дурджээ.
“Гэмт хэргийг илрүүлэхэд туслалцаа үзүүлсэн, мэдээлэл өгсөн, эрх бүхий байгууллагатай хамтран ажилласан бол түүнийг гэм буруугаа хүлээсэнд тооцон ял оногдуулж, хөнгөрүүлж, чөлөөлж болно”, “Гэм буруугаа хүлээн зөвшөөрсөн хүнд оногдуулах хорих ялыг хөнгөрүүлэх, ялаас чөлөөлөх, албадлагын арга хэмжээ хэрэглэх” гэсэн зохицуулалтыг хуульчлан Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 13.3 дугаар зүйлд “Хамтран ажиллах этгээдээр тогтоох”, мөн хуулийн 17 дугаар зүйлд “Яллагдагч хэргээ хялбаршуулсан журмаар хянан шийдвэрлүүлэх” гэсэн процессууд хуульчлагдсан.
-Манай улсын хууль тогтоомжуудад энэ талаар хэрхэн заасан байдаг вэ? Хуульд заасан бол бас тэгээд хэрэгжүүлэх нь зайлшгүй байх л даа?
-Эхлээд Авлигын эсрэг НҮБ-ын конвенцийг авч үзэх ёстой. Учир нь улс орнуудын авлигатай тэмцэх үндэсний хууль тогтоомжийн эх суурь нь НҮБ-ын конвенц байдаг. Авлигын эсрэг НҮБ-ын конвенцийн 37 дугаар зүйлд “Гэмт хэргийг үйлдэхэд оролцсон хүмүүс мөрдөн шалгах ажиллагааны явцад баримт нотолгоо мэдээллийг гаргаж өгөх, хохирлыг нөхөн төлөх зэргээр мөрдөн шалгах ажиллагаанд дэмжлэг үзүүлсэн бол эрх бүхий байгууллага хөхиүлэн дэмжих талаар зохих арга хэмжээ авна”, “Оролцогч улс бүр энэхүү конвенцийн дагуу тогтоосон гэмт хэргийг мөрдөн шалгах буюу яллахад идэвхтэй хамтран ажиллаж буй яллагдагч этгээдийн ялыг зохих тохиолдолд хөнгөрүүлэх боломжийг олгох асуудлыг авч үзнэ”, “Оролцогч улс бүр энэхүү конвенцийн дагуу тогтоосон гэмт хэргийг мөрдөн шалгах буюу яллахад идэвхтэй хамтран ажиллаж буй этгээдэд яллагдахаас чөлөөлөгдөх дархан эрхийг олгох боломжийг дотоодын хууль тогтоомжийнхоо тулгуур зарчимд нийцүүлэн олгох асуудлыг авч үзэхийг үүрэг болгосон” нь манай улсын Эрүүгийн хуульд хялбаршуулсан журмыг хуульчлах үндэслэл болсон.
Монгол Улсын хууль тогтоох байгууллагын хувьд хэрэг маргааныг богино хугацаанд шийдвэрлэх арга замыг эрэлхийлж байсан гэж ойлгодог. Иргэний хэрэг, Захиргааны хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд хялбаршуулсан журмыг хуульчлан өгсөн нь ач холбогдлоо өгч Шүүхийн ерөнхий зөвлөлөөс хийсэн судалгаагаар нийт шийдвэрлэж буй хэргийнхээ 30-40 хувьд хялбаршуулсан журмаар шийдвэрлэсэн гэсэн судалгааны дүн бий.
Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны хувьд гэм буруугаа хүлээн зөвшөөрсөн, учруулсан хохирлоо нөхөн төлсөн хүмүүст өршөөл, уучлал үзүүлэх, 2002 оны Эрүүгийн байцаан шийтгэх хуулийн 25 дугаар зүйлд “яллагдагч, шүүгдэгч нь Эрүүгийн хуульд заасан хөнгөн гэмт хэргийг анх удаа үйлдсэн бөгөөд учруулсан хохирлоо бүрэн төлсөн, гэм хорыг арилгасан нөхцөлд хохирогч нь яллагдагч, шүүгдэгчтэй сайн дураараа эвлэрсэн бол хэргийг хэрэгсэхгүй болгох” зохицуулалт хуульчилж, хэрэгжүүлсэн жишээнээс тодорхой харагдана.
-Хялбаршуулсан журмаар хэрэг шийдвэрлэхийн давуу тал нь юу вэ?
-Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны зорилт нь гэмт хэргийг шуурхай, бүрэн илрүүлэх, гэмт хэрэг үйлдсэн хүн, хуулийн этгээдийг олж тогтоон шударгаар ял оногдуулах, хүний эрх, хууль ёсны ашиг сонирхлыг хамгаалах, зөрчигдсөн эрхийг сэргээхэд оршдог. Гэмт хэрэг үйлдсэн хүн буруугаа сайн дураараа хүлээн зөвшөөрч бусдад учруулсан хохирлоо нөхөн төлөөд хуульд заасан хорих ялыг хөнгөрүүлж, албадлагын арга хэмжээ хэрэглэх хүсэлтийг гаргаж шүүхээс Эрүүгийн хуулийн 6.7 дугаар зүйлд заасан журмаар хэргийг шийдвэрлэж байгаа нь Үндсэн хууль, Эрүүгийн хуулийн үзэл санаа, зарчимд нийцнэ.
Гэмт хэрэг үйлдсэн хүний хувьд хуульд зааснаас хөнгөн ял шийтгэл хүлээнэ, мөрдөн шалгах болон хянан шийдвэрлэх ердийн хугацаа буюу хэт урт хугацаанд бус, богино хугацаанд хэргээ шийдвэрлүүлнэ, хохирогчийн хувьд учирсан хохирлоо богино хугацаанд нөхөн төлүүлнэ, шүүх хуралдаанд мэдүүлэг өгөх, хохирол төлөгдөөгүй бол давж заалдах ажиллагаан дахь зардлаас чөлөөлөгдөнө, шүүх хуралдааны ихээр хойшилдог, хэрэг нэмэлт ажиллагаа хийгдэхээр буцаагдах, шүүхийн шийдвэрийн дагуу хохирол нөхөн төлөгдөхгүй байх, хөөн хэлэлцэх хугацаа дуусаж хэрэг хэрэгсэхгүй болох зэрэг эрсдэлүүд үүсэхгүй.
Гэрч, шинжээч нарын хувьд мөрдөн шалгах ажиллагааны явцад мэдүүлэг өгсөн бол дахин шүүх дээр мэдүүлэг өгөх, шүүхийн дуудсан цагт ажлаасаа чөлөө авах, хоол, унааны зардал гаргах, занал хийлэл, нөлөөлөлд өртөхгүй байх давуу талтай.
Прокурор шүүх хуралдаанд бэлтгэх болон болзошгүй шүүн таслах ажиллагаанд цаг хугацаа, хөрөнгө зарцуулахаас зайлсхийж, ялыг тохиролцдог яллах ажиллагаа, шүүх хуралдааны явцад гарах зардал хэмнэгдэж төсвийн хөрөнгө үрэгдэхгүй, урт удаан хугацааны эрүүгийн шүүх хуралдаанаас зайлсхийх боломжийг олгодог. Нөгөө талдаа шат шатны шүүхийн ачаалал буурдаг сайн талтай.
-Хэргийн хөөн хэлэлцэх хугацаа дууссан гэдэг үндэслэлээр олон томоохон хэрэг хэрэгсэхгүй болж байгаа. Авлигын гэмт хэргийн хөөн хэлэлцэх хугацаа бага байдгийг ч хэлэх үү. Гэм буруугаа өөрөө хүлээгээд, хохирлоо төлөөд, дээр нь тодорхой ял хүлээлгэдэг болохоор уг нь хэрэгтэй юм.
-Албан тушаалтнаас албан тушаалын байдлаа ашиглан үйлдсэн гэмт хэргийн хөөн хэлэлцэх хугацаа богино байгаагаас үүдэн ял завшсан олон тохиолдол гардаг. Өмчлөх эрхийн эсрэг гэмт хэргүүд буюу залилах, завших гэмт хэрэгт оногдуулж болох ял санкц өндөр учраас хөөн хэлэлцэх хугацаа урт байдаг бол хохирол хор уршиг нь ойролцоо, магадгүй их байдаг авлигын гэмт хэрэгт оногдуулах ял санкц бага, үүнээс улбаалан хөөн хэлэлцэх хугацаа богино байгаа.
Албан тушаалтнуудын хувьд нийгэмд аюултай үйлдэл хийчихээд ял шийтгэлээс зайлсхийх, тэр тусмаа хөөн хэлэлцэх хугацаа дууссан үндэслэлээр хариуцлагаас зайлсхийх гэсэн оролдлого гаргасаар байгаа, олон хэрэг шүүхийн шатанд гэм буруутайд тооцогдож хөөн хэлэлцэх хугацаа дууссан үндэслэлээр хэрэгсэхгүй болж шийдвэрлэгдлээ. Энэ бүхний дараа нийтэд, нийгэмд өөрийгөө гэмт хэрэг үйлдээгүй, гэм буруугүй байсан гэж ойлгуулах, дахин төрийн албанд орох зорилго, мөрөөдлийн доор хэргийг мөрдөн шалгасан мөрдөгч, хянасан прокурор, шийдвэр гаргасан шүүгч нарыг гүтгэх, нэр төрд нь халдсан мэдээ мэдээлэл нийтлэх үйлдэл түгээмэл болсон.
“Би хэлмэгдлээ, би шударга байсны төлөө намайг хорьсон, ял шийтгэх гэж байна” гэсэн захидал, ярилцлага нийтийн цахим сүлжээнд нийтлүүлэх, олон нийт иргэдийг талцуулах үйл ажиллагаа явуулдаг. Зарим хүмүүс гадаад улс оронд оргон зайлж байхад зарим нэг хүмүүс УИХ-ын сонгуульд нэр дэвших, гишүүнээр сонгогдсоноор тухайн хүмүүс эрүүгийн хэрэг үүсгэж яллагдагчаар татсан тогтоолтой танилцахгүй, яллах дүгнэлт гардан авахаас татгалзаж, худал үгээр иргэдийг төөрөгдүүлж хууль хяналтын байгууллагын үйл ажиллагааг дорд үзсээр яваа.
Хэргийг шийдвэрлэх ажиллагааг удаашруулах, оргон зайлах, шүүхээс хэргээ буцаалгаж байгаа үйлдлийн цаана хөөн хэлэлцэх хугацаа богино байгааг ашиглах гэсэн санаархал цухалзаад байдаг. Хялбаршуулсан журмаар хэргийг шийдвэрлэснээр ял завших бололцоо тодорхой хэмжээнд буурна.
-Гэхдээ яагаад нийгэмд энэ журмыг шүүмжлээд байгаа юм бол? Тэдэнд бодит тайлбар очихгүй байгаагаас уу? Эсвэл хялбаршуулсан гэдгийн цаана авлигачид ял завшаад байгаа нь үнэн юм болов уу?
-Аливаа факт эерэг, сөрөг гэсэн хоёр талтай байдаг. Хялбаршуулсан журам ч өөрийн гэсэн сул талтай. 2017 оны 7 дугаар сараас хойш энэ журмыг хэрэгжүүлснээр таван жил болж байна. Энэ хугацаанд хүмүүс хуулийн хийдэлтэй болон давуу талыг олж харж байгаа байх.
Хувь хүний хувьд хялбаршуулсан журмын ойлголт, үр нөлөөг таниулах ажил дутуу дулимаг хийгдсэн байна гэж хардаг. Энгийн жишээ ярих юм бол нийтийн сүлжээнд хандалт авах гэсэн хүмүүс 100 сая төгрөг хахуульд авсан хүн 40 сая төгрөгөөр торгуулаад 60 сая төгрөгийн ашигтай гэх мэт мэдээлэл түгээдэг. Бодит байдал дээр бол хахуульд авсан 100 сая төгрөгийг улсын орлого болгоод, торгуулийн ял оноож байгаа.
Прокурор, мөрдөгч гэмт хэрэг үйлдсэн гэм буруугаа хүлээн зөвшөөрч, хэргийг хялбаршуулсан журмаар хянан шийдвэрлүүлэх хүсэлт гаргасан яллагдагчид Эрүүгийн хуулийн 5.5 дугаар зүйлийн 4 дэх хэсэг, 6.7 дугаар зүйлд заасныг үндэслэн ял оногдуулах, ялаас чөлөөлөх, ял оногдуулахгүй тэнсэж албадлагын арга хэмжээ хэрэглэх тухай болон энэ бүлэгт заасан журмаар хэрэг хянан шийдвэрлэх үндэслэл, журмыг танилцуулах хуультай.
Хуулийн 6.7 дугаар зүйлд энэ хуулийн тусгай ангид хорих ялын доод хэмжээг хоёр жилээс дээш, дээд хэмжээг найман жил хүртэл хугацаагаар тогтоосон гэмт хэрэг үйлдсэн хүн тухайн гэмт хэргийн улмаас учруулсан хохирлоо нөхөн төлсөн бол тухайн зүйл, хэсэг, заалтад заасан ялын дээд хэмжээний хоёрны нэгээс хэтрүүлэхгүйгээр, ялын доод хэмжээний хоёрны нэгээс багагүй ял оногдуулах гэсэн заалт шүүмжлэл дагуулаад байгаа. Мөн зүйлийн 4 дэх хэсэгт ...тусгай ангид хорих ялын дээд хэмжээг арван хоёр жил, эсхүл арван таван жил хүртэл хугацаагаар тогтоосон гэмт хэрэг үйлдсэн хүн тухайн гэмт хэргийн улмаас учруулсан хохирлоо нөхөн төлсөн бол тухайн зүйл, хэсэг, заалтад заасан ялын дээд хэмжээний гуравны хоёроос хэтрүүлэхгүйгээр, ялын доод хэмжээний гуравны хоёроос багагүй ял оногдуулахаар хуульчилсан.
Авлигын гэмт хэрэгт хөөн хэлэлцэх хугацаа богино, ял санкц хөнгөн байна гэж хууль тогтоогч үзсэн бол Эрүүгийн хуулийн 22 дугаар бүлгийн гэмт хэргийн ял санкцыг нэмэгдүүлснээр хөөн хэлэлцэх хугацаа, хялбаршуулсан журмаар хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаатай холбоотой хийдэл гэж үзээд байгаад асуудал бүрэн шийдэгдэх боломжтой.
Улс орнуудын шүүхийн шийдвэртэй танилцаад үзэхээр буруутай этгээдээр учруулсан хохирлыг нөхөн төлүүлээд хорих болон торгуулийн ялыг үндсэн, эд хөрөнгө хураах ялыг нэмэгдэл ялаар хэрэглэж байна. Манай улсын хувьд (2002 он) Эрүүгийн хуулийн 46 зүйлд Эд хөрөнгө хураах ялыг нэмэгдэл ялын чанартай хэрэглэж байсан бол 2015 оноос хөрөнгө, орлогыг хураах албадлагын арга хэмжээ болгон хуульчилснаар хариуцлагын үр нөлөө нь буурсан тул эд хөрөнгө хураах албадлагын арга хэмжээг ялын төрөлд хамруулах шаардлага үүссэн.
Торгуулийн ял нэмээд эд хөрөнгө хураах ял оноож байгаа зарим жишээг хэлье. Лондон дахь “Ex-Oil” компанийн өмнөх захирал Дэвид Люфкинийг 2019 оны 2 дугаар сараас 2021 оны 1 дүгээр сарыг хүртэлх хугацаанд авлигын 11 хэрэг үйлдсэнийг тогтоож, өөрөө гэм буруугаа хүлээн зөвшөөрч, 2021 оны 12 дугаар сарын 15-ны өдөр хэргийг шүүхэд шилжүүлсэн байна. Шүүхээс түүнд 140 мянга гаруй фунт стерлинг төлөх торгууль ногдуулсан. Люфкин 2012-2018 онд Ирак, Саудын Араб, Арабын Нэгдсэн Эмират улсад авлигын гэмт хэрэг үйлдсэн гэдгээ хүлээн зөвшөөрч, хоёр жилийн тэнсэн харгалзах ял авчээ. Люфкин 2021 оны 10 дугаар сард Онц ноцтой авлигатай тэмцэх албатай албан ёсны хамтын ажиллагааны гэрээ байгуулсан байсан тул түүнд илүү хөнгөн ял оноосон талаар дэлхий нийтэд яг одоогоор мэдээлэгдээд байна.
-Манай улсад хялбаршуулсан журмаар хэрэг шийдсэн жишээ цөөнгүй бий. Хаянхярваагаас гадна Нямдоржийн хэрэг гэх мэт.
-Өнөөдөр мөрдөгдөж байгаа хуулийн хүрээнд хэргүүдийг шийдвэрлэсэн. Тухайн хүмүүс ч гэсэн мөрдөгч нарыг буруутгах, байгууллагын буруутгах гэсэн үйлдэл хийж байсан хэдий ч нотлох баримт, тогтоогдсон нөхцөл байдалд дүгнэлт хийгээд хуулийн боломжийг ашиглахаар шийдэж хүсэлтээ прокурорт гаргаж хэргээ шийдвэрлүүлсэн байх. Түүнээс тухайн хүмүүст давуу байдал олгох, ял завшуулсан зүйл биш. http://old.shuukh.mn/ сайтад нэвтэрч олон нийтийн анхаарал татаад байгаа хэргүүдийг шийдвэрлэсэн тогтоол, магадлалтай танилцах юм бол нотлогдсон байдал, шүүхийн шийдвэрийн талаар мэдээлэлтэй болж чадна.
-Миний харж байгаагаар, хялбаршуулсан журмаар хэрэг шийдэхийн сөрөг тал нь аливаа гэмт хэрэгт оноох ял шийтгэлийн урьдчилан сэргийлэх зорилго хангагдахгүй болж байгаа юм шиг. Дараа дараагийн авлигын гэмт хэрэг үйлдэх сэдлийг төрүүлэх вий. “Өө ингээд л авснаа буцааж өгөөд л хорих ялгүй үлдэх юм байна” гэдэг ч юм уу. Онолын хувьд ингэж харах боломжтой юу?
-Миний хувьд арай өөрөөр харж байна. Хөөн хэлэлцэх хугацаа дуустал хянан шийдвэрлэх ажиллагааг удаашруулдаг байдлыг тодорхой хэмжээнд халж чадна. Гэм буруугаа хүлээж хохирлоо нөхөн төлсөн хүний хувьд шүүх хялбаршуулсан журмаар ял шийтгэл оноодог.
Эрүүгийн хариуцлага нь тухайн хүн, хуулийн этгээдийн үйлдсэн гэмт хэрэг, гэмт хэргийн нийгмийн аюулын шинж чанар, хэр хэмжээ, гэм буруугийн хэлбэрт тохирсон байх зарчимтай бөгөөд шүүх зарчимдаа тулгуурлан ял шийтгэл оногдуулах асуудал. Хариуцлага хүлээсэн хүний хувьд Төрийн албаны тухай хуулийн 22 дугаар зүйлийн 22.1.3-д зааснаар төрийн жинхэнэ албан тушаалд томилогдох эрх нь хязгаарлагдана шүү дээ.
Авлигын гэмт хэргийн ял шийтгэл хөнгөн байгаа. Нийгмийн хор аюулаар ойролцоо хэргүүдтэй дүйцүүлэх, салбарын хуульд байгаа халдашгүй байдлыг халах, зарим төрлийн гэмт хэргийн шинжийг оновчтой тодорхойлох шаардлагыг гаргаж тавьсан хэдий ч үр дүнд хүрээгүй л байна. Төрийн эрх барьж байгаа намын дарга, Засгийн газрын тэргүүн авлигатай тэмцэх хүсэл сонирхлоо илэрхийлсэн тул дээр дурдсан олон хийдлийг үгүй хийж шударга ёсны зарчимд нийцсэн өөрчлөлтүүд хуульд тусгалаа олно гэдэгт итгэж байна.
-Төрийн албанд ял шийтгэлтэй хүмүүс олноор ажиллаж байгааг иргэд ихээр шүүмжилж байна. Ял шийтгэлтэй хүмүүс төрийн албанд ажиллаад байж болдог уу?
-Зарим нэг эрх мэдэл бүхий хүмүүс хуульд заасан шаардлага хангахгүй хүнийг элдэв шалтаг, халхавч ашиглан албан тушаалд томилдог, илтэд хуулийн шаардлага хангахгүй хүнийг албан тушаалд нэр дэвшүүлж ХАСУМ хянуулахаар ирүүлдэг явдал байна. Хуулийн шаардлага хангахгүй байгааг нь тодорхойлоод өгөхөөр Авлигатай тэмцэх газар Төрийн албаны зөвлөлийн чиг үүргийг хэрэгжүүллээ гэсэн шүүмж яриад, хууль бус шийдвэрээ цуцлах бус олон нийтийн дунд өөрийгөө хамгаалах, зөвтгөх гэсэн буруу хандлага илэрхийлдэг. Хуулийн шаардлага хангахгүй хүнийг нэр дэвшүүлж, томилж байгаа үйлдэл нь өөрөө бусдад давуу байдал бий болгож буй хууль бус үйлдэл гэж үзэж болно.
Төрийн албанд ял шийтгэл хүлээсэн олон хүн ажиллаж байгаа, тэр дундаа аж ахуйн тооцоот үйлдвэрийн газрууд, хамтарсан өмч бүхий аж ахуйн нэгжүүдэд томилоод байна. Тухайн хууль бус үйлдлийг таслан зогсоож чадвал улстөрчид буюу албан тушаалд хүнийг томилох эрх бүхий этгээдүүдийн авлигатай тэмцэх хүсэл сонирхол, шударга байдал илэрхийлэгдэнэ. Хууль бус томилгоо хийж байгаа хүмүүсийн үг нь худлаа, үйлдэл нь хэлбэрийн байдаг. Энэ хүмүүс авлигатай тэмцэх хүсэлгүй, магадгүй авлигыг хаацайлдаг хүмүүс гэдгийг Монгол хүн бүрд таниулж өгнө дөө.
Монгол улсын Үндсэн хуулийн Гучдугаар зүйлийн 2 дахь хэсэгт заасан “... уугуул иргэнийг зургаан жилийн хугацаагаар зөвхөн нэг удаа сонгоно” гэснийг нэг удаа гэж ойлго гээд ярьж байсан лидер гэх хүмүүс Шүүхийн ерөнхий зөвлөл, Шүүхийн сахилгын хорооны шүүгч бус гишүүнийг томилох үед “одоо ажиллаж байгаа биш, өмнө нь ажиллаж байсан нь хамаагүй, эхнэр, нөхөр, хүүхдийнхээ” холбогдсон маргааныг шийдэхгүй байхад болно гээд өөрийн төлөөний хүнийг дэмжиж байгаа нь мунхаглал. Хуулийг дээдэлдэг хэрэгжүүлдэг бус, хуулийн үг үсэг ярьж хэлбэрддэг байдлын илэрхийлэл.
Ярилцсан Т.Мөнхтунгалаг
Хэн юу хэлэв...
Үндэсний их баяр наадмын бэлтгэл ажил 70 хувийн гүйцэтгэлтэй үргэлжилж байна
Үндэсний их баяр наадмыг зохион байгуулах хорооны дарга, Монгол Улсын Шадар сайд Н.Номтойбаяр /2026.06.30/ Төв цэнгэлдэх хүрээлэнд ажиллалаа.
Төв цэнгэлдэх хүрээлэнгийн тохижилтын ажил 70 хувийн гүйцэтгэлтэй үргэлжилж байна. Үүнд үзэгчдийн суудал, дотоод зам, дээврийн хэсгийн засвар, гадна тохижилт, ногоон байгууламж, үйлчилгээний хэсгийн зохион байгуулалтын ажлууд багтаж байна.
Шадар сайд баяр наадмын өдрүүдэд авто зогсоол, нийтийн тээвэр, ариун цэврийн байгууламж, үйлчилгээний стандартын бэлтгэлийг сайтар хангах шаардлагатайг онцоллоо. Мөн энэ жилийн зохион байгуулалтын туршлага, анхаарах асуудлыг нэгтгэсэн гарын авлага боловсруулж үлдээх чиглэл өглөө.
Үндэсний их баяр наадмын Ерөнхий найруулагч Д.Баярбаатарын мэдээлснээр долдугаар сарын 3, 7-нд наадмын нээлтийн тоглолтын бэлтгэл ажлын явцтай танилцахаар төлөвлөж байна гэлээ.
Монголын Үндэсний бөхийн холбооны тэргүүн Ц.Магалжав бөхийн барилдааны нэг, хоёрын давааг долдугаар сарын 10-нд зохион байгуулахаар төлөвлөж байгааг мэдээлэв.
Шадар сайд Н.Номтойбаяр баяр наадмын үйл ажиллагааг нарийн төлөвлөсөн цагийн хуваарийн дагуу зохион байгуулах, жуулчдад зориулсан тайлбар, мэдээллийг олон хэлээр бэлтгэх, тасалбарын борлуулалтын тухайд урилга байсан ч төлбөртэй гэдгийг онцоллоо.
Түүнчлэн сур, шагайн харвааны талбайн тохижилт, хоол үйлчилгээний стандарт, иргэдэд нээлттэй шууд дамжуулалтын зохион байгуулалтад анхаарч ажиллахыг үүрэг болголоо.
Хэн юу хэлэв...
Зам, тээврийн сайд газрын тосны бүтээгдэхүүний тээвэрлэлтийг тасалдуулахгүй байхыг үүрэг болголоо
Зам, тээврийн сайд Б.Дэлгэрсайхан 2026 оны зургаадугаар сарын 29-ний өдөр Төмөр замын газар, "Монголын төмөр зам" ТӨХК, "Улаанбаатар төмөр зам" ХНН болон нефть импортлогч компаниудын төлөөлөлтэй уулзаж, газрын тосны бүтээгдэхүүний нийлүүлэлт, тээвэрлэлтийн асуудлаар үүрэг чиглэл өглөө.
Уулзалтын үеэр дэлхий дахин болон бүс нутгийн нөхцөл байдлаас шалтгаалан нефтийн нийлүүлэлт хүндрэх эрсдэл байгааг онцолж, төмөр замын байгууллагуудад газрын тосны бүтээгдэхүүний тээвэрлэлтийг тасалдуулахгүй байх чиглэлд онцгой анхаарч ажиллахыг үүрэг болгожээ.
Мөн нефть импортлогч компаниуд болон холбогдох байгууллагуудад шатахуун, түлшний нөөцөө хангалттай бүрдүүлэх, нийлүүлэлтийг тасралтгүй байлгах, гаалийн байгууллагатай нягт хамтран ажиллахыг сануулсан байна.
Түүнчлэн иргэний нисэх болон төмөр замын байгууллагууд одоогийн түлш, шатахууны нөөц, цаашдын хэрэгцээний тооцоогоо яаралтай танилцуулж, бүтээн байгуулалтын ажлуудад шатахууны нийлүүлэлтээс шалтгаалсан саатал үүсгэхгүйгээр төлөвлөн ажиллах шаардлагатайг Зам, тээврийн сайд онцоллоо.
Түүнээс гадна Зам, тээврийн яамнаас баримталж буй бодлогын хүрээнд нефть импортлогч компаниудын хүсэлтийг үндэслэн аюултай ачаа хадгалах агуулах, сав барих зориулалтын газрын асуудлыг төрийн холбогдох байгууллагуудтай зөвшилцөн шийдвэрлэх, дэмжлэг үзүүлэн ажиллахаа илэрхийллээ.
Хэн юу хэлэв...
Бурхан Халдун хайрхны тэнгэрийг тахих төрийн тахилга боллоо
Тахилгад Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ухнаагийн Хүрэлсүх төрийг төлөөлөн оролцлоо. Тахилгын өмнөх орой “Тэнгэр үзэлтний мөнх тэнгэр нэгдсэн хороо” НҮТББ-ын бөө нар лус, галын тахилга, хайрхны тэнгэрийг тахих ёслол үйлдлээ.
Төрийн нэрийн өмнөөс бөө нараар зан үйл хийлгэдэг түүхэн уламжлал байсныг судлаачид Монголын нууц товчооны 272 дугаар зүйл, Жужан, Хятан Улсын тухай түүхэн эх сурвалжуудыг харьцуулан судалж тогтоосон. Иймээс Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх энэ удаагийн тахилгад бөө нарыг оролцуулах шийдвэрийг өнгөрсөн тавдугаар сард гаргасан юм. Энэ дагуу төрийн тахилгад шилмэл 99 бөө оролцож, тус тусын зан үйлээ үйлдлээ.
Мөн орой Хэнтий, Төв аймгийн лам нар Итгэл, Ганданлажаа, Өлзийхутаг буулгах сан болон Долоон бурхан од тус бүрт тахилгын ном хурлаа.
Тахилгын өдөр Монгол Улсын Ерөнхийлөгч, Зэвсэгт хүчний Ерөнхий командлагч У.Хүрэлсүх төрийн бэлгэдлийг илэрхийлж, хүндэт харуулын цэргүүдээр хамгаалуулан тахилга үйлдэх талбайд хүрэлцэн ирлээ.
Дараа нь Монгол Улсын Төрийн далбаа, Хэнтий, Төв аймгийн туг, Эзэн Богд Чингис хааны хөрөг, Төрийн долоон эрдэнийг тахилын ширээнээ залж байрлууллаа. Төрийн хонжин тэргүүтэй Хүндэт харуулын цэргүүд Бүх цэргийн Их хар сүлд, Өмнө, Өрнө, Умар, Дорнын элч сүлдийг залсны дараа Их сүлдэч зул, арц, хүж асаан хүндэтгэл үзүүллээ.
Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх, хамаг монголчуудын дээд шүтээн Хэнтий хан, Бурхан Халдун уул бол Эзэн богд Чингис хааны сүр хүч, суу алдрыг тэтгэгч Сүлд тэнгэрийг оршоосон, үеийн үед тахиж, өнө мөнхөд шүтэх зарлигтай хайрхан гэдгийг онцоллоо.
Оройн дээд шүтээн Эзэн Богд Чингис хааны айлтгалтай Бурхан Халдун хайрхны цадиг түүх бол төрт ёс, түүхэн уламжлал, түмэн олны сүсэг бишрэл, төр, шашны эрхэм ёс, байгаль дэлхийгээ шүтэн дээдлэх ардын ухаан, өв соёл, зан заншлын цогц илэрхийлэл болохыг тэмдэглэлээ.
Иймээс Их хааны айлтгал, Их Монгол Улсын өнгөрсөн, одоо, ирээдүй гурван цагийн алтан хэлхээг бататган илэрхийлэх үүднээс Бурхан Халдун уулын хүндэтгэлийн цогцолборыг төрийн тэргүүний зарлигаар шинээр бүтээж, Их Монгол Улс байгуулагдсаны 820 жил, Эзэн Богд Чингис хааны мэндэлсэн морин жил ёслол төгөлдөр нээж байгааг сонордууллаа.
Ерөнхийлөгч, Их хааны суу алдар, үйл хэрэг, билиг сургаалыг эрхэмлэн дээдэлж, даган мөрдөж, түгээн дэлгэрүүлэх нь Их Монгол Улсын гал голомтыг сахин суугаа монголчуудын эрхэм дээд үүрэг гэдгийг хэллээ. Мөн Хэнтий хан хайрхан, Бурхан Халдун уулын шүтээн Сүлд тэнгэр монгол төрийг хүчирхэгжүүлэн, ард олныг энхжүүлэн, ээлийн дээдээ хүртээж, ивээлийн ихээ хайрлаж байхыг сүслэн даатгалаа.
Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын дарга Алтанхуягийн Үйлстөгөлдөр Бурхан Халдун хайрхны тэнгэрт хандсан айлтгалыг дуудан сонсгож, торгон дээр бичсэн эх хувийг нь Хэнтий аймгийн музейд хадгалуулахаар Засаг дарга Дамдинжавын Аюурбуньд хүлээлгэн өглөө.
Төрийн хонжин Бүх цэргийн Их хар сүлдний тайлга эхлэх команд өгөхөд хөгжимд хүндэтгэлийн аялгуу эгшиглэлээ. Их сүлдэч “Их хар сүлдийн өчил” өчих үед тахилгад оролцогсод Их хар сүлдэнд хүндэтгэл үзүүллээ.
Монгол Улсын Ерөнхийлөгч, Зэвсэгт хүчний Ерөнхий командлагч У.Хүрэлсүх идээ шүүсний дээж зэргийг Их хар сүлд болон хайрхны зүг өргөж, Их хар сүлдэнд мөргөлөө.
Ерөнхийлөгч тэнгэрт хүргэх дуут сумыг Хэнтий аймгийн Баян-Адарга сумын харьяат, Сумын мэргэн Жаргалсүрэнгийн Эрхэмбаярт хүлээлгэн өгч, Хэнтий аймгийн Цэнхэрмандал сумын харьяат, Сумын алдарт уяач, мянгат малчин Цэрэнжамцын Барссайханы цагаан /бор/ азаргыг сэтэрлэлээ.
Хүндэт харуулын цэргүүд Бүх цэргийн Их хар сүлд, Өмнө, Өрнө, Умар, Дорнын элч сүлдийг Монгол Улсын Төрийн далбаа, Хэнтий, Төв аймгийн туг, Эзэн Богд Чингис хааны хөрөг, Төрийн долоон эрдэнийг буцаан заллаа. Ерөнхийлөгч, Зэвсэгт хүчний Ерөнхий командлагч У.Хүрэлсүх хүндэтгэлийн гэрэлт цогцолборт мэхийн ёсолж, тэнгэрт дахин хүндэтгэл үзүүлснээр Бурхан Халдун хайрхны тэнгэрийг тайх төрийн тахилга өндөрлөлөө.
Бурхан Халдун уулыг Хиад боржигины өвөг Бодончарын үеэс тахиж, Эзэн Богд Чингис хааны үед Хамаг Монгол, Монголын Эзэнт гүрний Сүлд уул болгон тахиж байсан. 1995 онд Ерөнхийлөгчийн зарлигаар төрийн тахилгатай уул болгосон юм. 2015 онд ХБНГУ-ын Бонн хотноо болсон ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өвийн хорооны чуулганаас “Бурхан Халдун уул, түүнийг хүрээлсэн тахилгат газар нутаг” гэсэн нэрээр Дэлхийн соёлын өвд бүртгэжээ.
